{"id":108349,"date":"2023-05-17T07:00:44","date_gmt":"2023-05-17T07:00:44","guid":{"rendered":"https:\/\/alj.com\/perspective\/order-from-chaos-can-we-de-risk-our-precarious-planet\/"},"modified":"2024-01-15T08:02:00","modified_gmt":"2024-01-15T08:02:00","slug":"order-from-chaos-can-we-de-risk-our-precarious-planet","status":"publish","type":"perspective","link":"https:\/\/alj.com\/tr\/perspective\/order-from-chaos-can-we-de-risk-our-precarious-planet\/","title":{"rendered":"Kaostan \u00e7\u0131kan d\u00fczen: Tehlike alt\u0131ndaki gezegenimizdeki riskleri azaltabilir miyiz?"},"content":{"rendered":"

\u00c7at\u0131\u015fmalar\u0131n sarst\u0131\u011f\u0131, salg\u0131nlar\u0131n fel\u00e7 etti\u011fi ve iklim de\u011fi\u015fikli\u011finin \u015fiddetli belirtilerinin sinsice pe\u015finde oldu\u011fu, g\u00fcn ge\u00e7tik\u00e7e daha da \u00f6ng\u00f6r\u00fclemez bir hal alan d\u00fcnyada riskin kapsaml\u0131 bir \u015fekilde anla\u015f\u0131lmas\u0131, bu karanl\u0131k ortamda de\u011ferli bir yol g\u00f6stericidir. Riskleri ger\u00e7ek anlamda anlamak, ailelerin ya\u015famlar\u0131n\u0131 planlamalar\u0131n\u0131, i\u015f d\u00fcnyas\u0131 liderlerinin sekt\u00f6rlerimizi daha da geli\u015ftirmelerini ve h\u00fck\u00fcmetlerin daha g\u00fc\u00e7l\u00fc toplumlar in\u015fa etmelerini sa\u011flar. Bunalt\u0131c\u0131 veya tats\u0131z oldu\u011fu i\u00e7in riskleri g\u00f6z ard\u0131 etmek, d\u00fcnyan\u0131n kendi kendini yok etti\u011fi bu d\u00f6ng\u00fcy\u00fc devam ettirmek anlam\u0131na gelir.<\/p>\n

\"GlobalD\u00fcnya Ekonomik Forumu\u2019nun (WEF’ler) 18. y\u0131ll\u0131k K\u00fcresel Riskler Raporu<\/a>, bu kaostan bir d\u00fczen \u00e7\u0131karmay\u0131 ama\u00e7l\u0131yor. \u201c\u0130nsanl\u0131k tarihinde son derece y\u0131k\u0131c\u0131 d\u00f6nem\u201d olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 modern d\u00fcnyam\u0131z\u0131n kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fu krizlerin \u00f6l\u00e7e\u011fini belirlemek a\u00e7\u0131s\u0131ndan 2023 y\u0131l\u0131 say\u0131s\u0131 \u00f6nemlidir.[1]<\/a><\/p>\n

WEF, d\u00fc\u015f\u00fck ekonomik b\u00fcy\u00fcme, uluslararas\u0131 i\u015fbirli\u011findeki azalma ve hem iklim eylemine hem de toplumsal kalk\u0131nmaya zarar veren bir dizi taviz nedeniyle yak\u0131n bir gelecekte kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131m\u0131z y\u0131k\u0131m\u0131 tasvir ediyor.<\/p>\n

2023\u2019\u00fcn k\u00fcresel risk profili, bilindik ve yeni risklerin anla\u015f\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7 bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131ndan ibarettir.<\/p>\n

Enflasyon, ticaret sava\u015flar\u0131, sosyal karga\u015fa ve jeopolitik \u00e7at\u0131\u015fma gibi eskiden beri bilinen zorluklar, s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir olmayan bor\u00e7lanma, k\u00fcreselle\u015fmenin tersine d\u00f6nmesi, ya\u015fam standartlar\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fc\u015f ve k\u00fcresel \u0131s\u0131nmay\u0131 sanayi \u00f6ncesi seviyelerin \u00fczerindeki 1,5 \u00b0<\/sup>C ile s\u0131n\u0131rlama f\u0131rsat\u0131n\u0131n ka\u00e7\u0131r\u0131lmas\u0131 gibi modern \u00e7a\u011f\u0131m\u0131za \u00f6zg\u00fc yeni karga\u015falara yol a\u00e7\u0131yor.<\/p>\n

Zorluklarla dolu bu kusursuz f\u0131rt\u0131na, WEF\u2019in s\u00f6zleriyle insan tarihinin \u201cbenzersiz, belirsiz ve \u00e7alkant\u0131l\u0131\u201d bir d\u00f6neminin ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 haber veriyor. Warren Bennis ve Burt Nanus\u2019un liderlik teorilerine dayanan ve de\u011fi\u015fkenlik, \u00f6ng\u00f6r\u00fclemezlik, karma\u015f\u0131kl\u0131k ve belirsizlik kavramlar\u0131n\u0131 ifade etmek amac\u0131yla ilk kez 1987\u2019de ortaya at\u0131lan ‘VUCA’ k\u0131saltmas\u0131n\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn k\u00fcresel ticaret ve politika ortam\u0131n\u0131 tan\u0131mlamada daha fazla kullan\u0131lmas\u0131, i\u015f d\u00fcnyas\u0131n\u0131n da d\u00fcnyan\u0131n i\u00e7inde oldu\u011fu bu durumun fark\u0131nda oldu\u011funu g\u00f6steriyor.<\/p>\n

Sahadaki uzmanlarla yap\u0131lan anketlere dayanan WEF raporu, hem k\u0131sa vadeli riskleri (2020\u2019lerin ortalar\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131m\u0131z riskler) hem de uzun vadeli riskleri (yakla\u015f\u0131k on y\u0131l i\u00e7inde \u00f6n plana \u00e7\u0131kacak olan riskler) inceliyor.<\/p>\n

Belki de beklendi\u011fi gibi, iki y\u0131l i\u00e7inde kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131m\u0131z en b\u00fcy\u00fck zorluk ekonomi a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olacak ve uzun vadeli zorluklar\u0131m\u0131z daha varolu\u015fsal bir sorun olarak do\u011fada kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kacak.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Ya\u015fam tarz\u0131m\u0131z\u0131 temelden sarsmakla tehdit eden bu uzun vadeli zorluklar\u0131n etkilerini azaltmak, sistemlerimizde ve yap\u0131lar\u0131m\u0131zda benzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir karma\u015faya neden olacakt\u0131r. Ancak, bu sorunlar\u0131n nedenleriyle m\u00fccadele etmeye ve d\u00fcnyam\u0131z\u0131 yeniden tasarlamaya ba\u015flamadan \u00f6nce, \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki iki y\u0131l boyunca k\u00fcresel istikrara y\u00f6nelik en k\u00f6t\u00fc tehdit olarak kabul edilen fel\u00e7 edici hayat pahal\u0131l\u0131\u011f\u0131 kriziyle y\u00fczle\u015fmeliyiz.<\/p>\n

Ekonomi, gelecekteki risklerin temelini olu\u015fturuyor<\/h2>\n

Ekonomik bask\u0131lar\u0131n, \u00fc\u00e7 fakt\u00f6r nedeniyle g\u00fcn\u00fcm\u00fczden 2025 y\u0131l\u0131na kadar artmas\u0131 muhtemeldir: Rusya\/Ukrayna sava\u015f\u0131n\u0131n yak\u0131t fiyatlar\u0131n\u0131 y\u00fcksek seviyede tutacak olmas\u0131, pandemi nedeniyle kapanmalar\u0131n ard\u0131ndan \u00fcretim bile\u015fenlerindeki tedarik s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131n devam etmesi ve uluslararas\u0131 tedarik zincirlerini etkileyen ticaret sava\u015flar\u0131.<\/p>\n

Rakamlar, endi\u015fe verici nedenleri ortaya koyuyor. Uluslararas\u0131 Para Fonu (IMF), k\u00fcresel b\u00fcy\u00fcmenin 2023 y\u0131l\u0131nda %3,8\u2019lik tarihsel ortalamaya g\u00f6re olduk\u00e7a d\u00fc\u015f\u00fck bir seviye olan %2,9\u2019a d\u00fc\u015fece\u011fini tahmin ediyor.[2]<\/sup><\/a> ABD ekonomisi bu y\u0131l\u0131n ilerleyen d\u00f6nemlerinde durgunlu\u011fa girebilir veya en iyi ihtimalle %0,5 – %1 oran\u0131nda zay\u0131f bir b\u00fcy\u00fcme ile keskin \u015fekilde 2022 y\u0131l\u0131ndaki %1,5 – %2\u2019lik ve 2021\u2019de ba\u015far\u0131lan %6\u2019l\u0131k b\u00fcy\u00fcme oran\u0131n\u0131n alt\u0131na d\u00fc\u015febilir.[3]<\/sup><\/a> Genellikle kamu g\u00fcveninin barometresi olarak kabul edilen emlak fiyatlar\u0131nda da alarm zilleri \u00e7al\u0131yor. Birle\u015fik Krall\u0131k\u2019taki ev fiyatlar\u0131 2023 y\u0131l\u0131nda yakla\u015f\u0131k %8 oran\u0131nda d\u00fc\u015febilir. Bu, 70 y\u0131l i\u00e7inde y\u0131ll\u0131k bazda ya\u015fanan en sert ikinci d\u00fc\u015f\u00fc\u015f olabilir.[4]<\/sup><\/a><\/p>\n

Tehlikeler art\u0131yor. WEF, iyi y\u00f6netilemeyen mali politikalar nedeniyle likidite \u015foku riskinin ve toplum genelinde bor\u00e7 krizinin ortaya \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. Ya\u015fanmas\u0131 beklenen stagflasyon<\/em> (ekonomik durgunlukla birlikte devam eden y\u00fcksek enflasyon) senaryosu, kamu borcu seviyelerini ge\u00e7mi\u015fte g\u00f6r\u00fclmemi\u015f seviyelere \u00e7\u0131karabilir ve derin sosyoekonomik \u015foklar\u0131 tetikleyebilir.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Her zaman oldu\u011fu gibi ekonomide ta\u015flar\u0131n yeninden yerine oturaca\u011f\u0131 bu s\u00fcre\u00e7te en fazla zarar g\u00f6recek olanlar yine toplumun en savunmas\u0131z kesimleri olacak.<\/p>\n

\"\"BM\u2019nin en son G\u0131da G\u00fcvenli\u011fi ve Beslenme Durumu raporu, 2021 y\u0131l\u0131nda a\u00e7l\u0131k ya\u015fayan insan say\u0131s\u0131n\u0131n bir \u00f6nceki y\u0131la k\u0131yasla 46 milyon artarak yakla\u015f\u0131k 821 milyona ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. A\u00e7l\u0131k \u015fu anda d\u00fcnya n\u00fcfusunun neredeyse %10\u2019unu etkiliyor. 2019 gibi yak\u0131n bir tarihte %8 olan bu oran\u0131n ani bir art\u0131\u015f sergiledi\u011fi bu tablo, k\u00fcresel yetersiz beslenmeyi ortadan kald\u0131rma \u00e7abalar\u0131nda h\u0131zl\u0131 bir gerileme oldu\u011funu g\u00f6steriyor.[5]<\/a><\/p>\n

Yoksullu\u011fun artmas\u0131 ve a\u00e7l\u0131k korkusu, geli\u015fmekte olan d\u00fcnyan\u0131n daha k\u0131r\u0131lgan \u00fclkelerinde sokak protestolar\u0131ndan devletin \u00e7\u00f6kmesine kadar uzanan karga\u015falar\u0131 tetikleme potansiyeline sahiptir.<\/p>\n

WEF, ta\u015flar yerine oturduk\u00e7a ve yeni bir ekonomik ger\u00e7eklik ortaya \u00e7\u0131kt\u0131k\u00e7a \u201czengin ve fakir \u00fclkeler aras\u0131ndaki u\u00e7urumun b\u00fcy\u00fcyece\u011fi ve on y\u0131llard\u0131r insani geli\u015fimde kaydedilen ilerlemenin ilk kez gerileyece\u011fi\u201d bir d\u00f6nemin ba\u015flayaca\u011f\u0131 konusunda uyar\u0131larda bulunuyor.[6]<\/a><\/p>\n

Tahminciler, bir \u2018jeoekonomik silahlanma\u2019 d\u00f6nemi bekliyor. Yurti\u00e7i bask\u0131lar artt\u0131k\u00e7a \u00fclkelerin, egemenliklerini art\u0131rmak ve rakiplerin b\u00fcy\u00fcmesini s\u0131n\u0131rlamak i\u00e7in mali politikalar\u0131 s\u0131k\u0131la\u015ft\u0131rmas\u0131 beklenir. T\u00fcm bunlar modern k\u00fcresel ekonominin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 yeniden do\u011fruluyor.<\/p>\n

Ekonomik zorluklarla dolu bir f\u0131rt\u0131nayla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu d\u00f6nemde daha fazla mali bask\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131z gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. D\u00fcnya ekonomisini bir arada tutan unsurlar\u0131n \u00e7o\u011fu, gerilim ya\u015famaya en yatk\u0131n olan \u00fclkelerin aras\u0131ndad\u0131r. Ekonomik sava\u015flar\u0131n fiili sava\u015flara d\u00f6n\u00fc\u015fmesi, d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda ekonomik toparlanmay\u0131 \u015fiddetli bir \u015fekilde frenleyebilir.<\/p>\n

Yine de d\u00fcnya, g\u00f6r\u00fcn\u00fcrde a\u015f\u0131lmaz g\u00f6r\u00fcnen bu t\u00fcr ekonomik krizlere daha \u00f6nce bir\u00e7ok kez g\u00f6\u011f\u00fcs gerdi ve daha g\u00fc\u00e7l\u00fc ve sa\u011flam bir \u015fekilde bu krizlerden \u00e7\u0131kmay\u0131 ba\u015fard\u0131. \u00d6rnek olarak 1929 \u2013 1939 B\u00fcy\u00fck Buhran\u0131, 1973 OPEC Petrol Fiyat \u015eoku, 1997 Asya Krizi veya 2007 \u2013 2008 K\u00fcresel Finansal Krizi verilebilir. Bunlar\u0131 dikkate al\u0131rsak, ayn\u0131 veya benzer bir \u015fey tekrar ya\u015fanabilir. Bug\u00fcn kar\u015f\u0131m\u0131zda daha \u00f6nce ya\u015fad\u0131klar\u0131m\u0131zdan farkl\u0131 olan nas\u0131l bir durum var?<\/p>\n

Mevcut durumun i\u00e7erdi\u011fi karma\u015f\u0131k konular, WEF\u2019in yeni risk raporunda tan\u0131mlanan ve daha \u00e7ok yakla\u015fan \u00e7evresel krizin hakim oldu\u011fu, tahmin edilen uzun vadeli tehlikelerdir.<\/p>\n

\u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fi: Hepimizi tehdit eden \u2018risk bombas\u0131\u2019<\/h2>\n

On y\u0131ll\u0131k bir mercekten bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi, k\u00fcresel risk kavram\u0131n\u0131 yeniden tan\u0131mlayacak gibi g\u00f6r\u00fcnen ve t\u00fcm unsurlar\u0131yla hayat\u0131m\u0131z\u0131n her y\u00f6n\u00fcn\u00fc etkileyebilecek bir \u2018risk bombas\u0131\u2019 olan ekolojik bir acil durumdur.<\/p>\n

WEF\u2019in dan\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 uzmanlar bu konuda \u00e7ok nettir. Yukar\u0131daki risk listelerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, 2033 y\u0131l\u0131na kadar \u2018en \u015fiddetli\u2019 10 tehlikeden yedisi do\u011frudan k\u00fcresel \u0131s\u0131nma ile ilgilidir: iklim de\u011fi\u015fikli\u011fini hafifletememek, adaptasyon ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131, do\u011fal afetler\/a\u015f\u0131r\u0131 hava olaylar\u0131, biyolojik \u00e7e\u015fitlili\u011fin azalmas\u0131 ve ekosistemin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc, yayg\u0131n zorunlu g\u00f6\u00e7, do\u011fal kaynak krizleri ve b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli \u00e7evresel hasara neden olan olaylar. Ayr\u0131ca, 10 risk i\u00e7inde bulunan sosyal uyum erozyonu ve jeo-ekonomik \u00e7at\u0131\u015fma olarak ifade edilen iki risk, asgari d\u00fczeyde iklim de\u011fi\u015fikli\u011fiyle y\u00fczeysel olarak ili\u015fkilidir.<\/p>\n

Daha \u00e7ok \u2018Paris Anla\u015fmas\u0131\u2019 olarak bilinen COP21\u2019de 2015 y\u0131l\u0131nda kararla\u015ft\u0131r\u0131lan iklim hedeflerinin bug\u00fcne kadar yava\u015f ilerlemesi, retorik idealizm ve politik ger\u00e7eklik aras\u0131nda bir u\u00e7uruma neden oldu. Kaynaklar ve enerjiler k\u0131sa vadeli ekonomik zorluklara kanalize edildi\u011fi i\u00e7in bu durum maalesef do\u011fal ekosistemlerimizin orta vadede zarar g\u00f6rmeye devam edece\u011fi anlam\u0131na geliyor.<\/p>\n

\u0130klim y\u0131k\u0131m\u0131yla m\u00fccadele konusunda tekrarlanan taahh\u00fctlere ra\u011fmen 1992 y\u0131l\u0131nda BM \u0130klim De\u011fi\u015fikli\u011fi \u00c7er\u00e7eve S\u00f6zle\u015fmesinin imzalanmas\u0131ndan bu yana CO2<\/sub> emisyonlar\u0131 %60 artm\u0131\u015ft\u0131r.[7]<\/a> \u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011finin, 2030 ve 2050 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde a\u00e7l\u0131k, s\u0131cakl\u0131k stresi ve hastal\u0131k nedeniyle y\u0131lda 250.000 daha fazla \u00f6l\u00fcme neden olaca\u011f\u0131 tahmin ediliyor.[8]<\/a><\/p>\n

2050 y\u0131l\u0131na kadar Asya, Kuzey Amerika ve Avrupa gibi \u00e7e\u015fitli k\u0131talardaki \u015fehirlerde \u2018en s\u0131cak ay\u2019 s\u0131cakl\u0131k de\u011ferlerinde 1,9\u00b0C ile 8\u00b0C aras\u0131nda art\u0131\u015flar g\u00f6r\u00fclmesi beklenmektedir.[9]<\/a> Ayn\u0131 tarihte, Amerika Birle\u015fik Devletleri\u2019nin k\u0131y\u0131 \u015feridindeki deniz seviyeleri, bug\u00fcnk\u00fc seviyenin 30,48 cm (12 in\u00e7) \u00fczerine \u00e7\u0131kabilir.[10]<\/a><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

E\u015f g\u00fcd\u00fcml\u00fc politikalar uygulanmad\u0131\u011f\u0131 veya ye\u015fil end\u00fcstrilere b\u00fcy\u00fck yat\u0131r\u0131mlar yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi etkileri ivmelenerek artabilir. Do\u011fal kaynaklar\u0131n t\u00fckenmesi, biyolojik \u00e7e\u015fitlili\u011fin azalmas\u0131 ve g\u0131da k\u0131tl\u0131\u011f\u0131, ekosistemin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ve \u00e7ok daha y\u0131k\u0131c\u0131 do\u011fal afetlerin h\u0131zlanmas\u0131na neden olabilir.<\/p>\n

\u00d6n\u00fcm\u00fczdeki iki y\u0131l i\u00e7inde kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131m\u0131z ilk 10 risk aras\u0131nda g\u00f6r\u00fclmeyen biyolojik \u00e7e\u015fitlili\u011fin azalmas\u0131 \/ ekosistemin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc, 2033 y\u0131l\u0131na kadar risk g\u00fcndeminde d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc s\u0131raya \u00e7\u0131kacak. Biyolojik \u00e7e\u015fitlilik, insanl\u0131k tarihinin \u00f6nceki herhangi bir d\u00f6nemine g\u00f6re daha h\u0131zl\u0131 azald\u0131\u011f\u0131ndan, do\u011fan\u0131n geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc olmayan g\u00f6r\u00fcnmez bir kritik e\u015fi\u011fi a\u015fmas\u0131ndan korkuluyor.[11]<\/a><\/p>\n

Biyosfer b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn yok olmas\u0131, \u0130sve\u00e7li bilim insan\u0131 Johan Rockstr\u00f6m taraf\u0131ndan 2009 y\u0131l\u0131nda geli\u015ftirilen dokuz \u2018gezegen s\u0131n\u0131r\u0131\u2019 veya kritik e\u015fikten biridir. Rockstr\u00f6m\u2019\u00fcn ekibi, d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 niteli\u011findeki ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda, insanl\u0131\u011f\u0131n geli\u015fmeye ve b\u00fcy\u00fcmeye devam edebilece\u011fi bir D\u00fcnyada istikrar\u0131 ve dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131 d\u00fczenleyen dokuz \u00f6nemli s\u00fcre\u00e7 belirledi. Ancak bu s\u0131n\u0131rlardan bir veya daha fazlas\u0131n\u0131n a\u015f\u0131lmas\u0131, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli ve geri d\u00f6nd\u00fcr\u00fclemez \u00e7evresel hasarlara neden olur.[12]<\/a><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

K\u00fcresel ekonominin yar\u0131s\u0131ndan fazlas\u0131 k\u0131smen do\u011faya veya do\u011fal kaynaklara ba\u011fl\u0131yken ekosistemin \u00e7\u00f6kmesi, hasat miktar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015fmesine, bitkilerin besin de\u011ferinin azalmas\u0131na, polenle\u015fmenin yayg\u0131n olarak ger\u00e7ekle\u015fememesine ve giderek daha fazla zarar verici bir hal alan sel ve orman yang\u0131nlar\u0131na<\/a> yol a\u00e7acakt\u0131r. Kutup buzullar\u0131ndan mercan kayal\u0131klar\u0131na<\/a>, ormanlara ve deniz yosunu bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fcne kadar t\u00fcm ekosistemler<\/a> bundan etkilenecek. Bu b\u00fcy\u00fckl\u00fckteki risklerden ka\u00e7abilece\u011fimiz bir s\u0131\u011f\u0131nak yok.<\/p>\n

Daha da k\u00f6t\u00fcs\u00fc, iklim kriziyle m\u00fccadeleye y\u00f6nelik iyile\u015ftirme stratejileri bazen farkl\u0131 \u015fekillerde yeni sorunlara neden olan ikilemler ortaya \u00e7\u0131karabilir. \u00d6rne\u011fin, d\u00fcnyada a\u00e7l\u0131\u011f\u0131 \u00f6nlemek<\/a> i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli olan y\u00fcksek yo\u011funluklu tar\u0131m, arazi koruma stratejileriyle \u00e7at\u0131\u015fan sonu\u00e7lar do\u011furabilir. Yenilenebilir enerji altyap\u0131s\u0131 bile do\u011fal ortam\u0131n bozulmas\u0131, g\u00fcr\u00fclt\u00fc kirlili\u011fi<\/a> ve canl\u0131lar\u0131n g\u00f6\u00e7 yollar\u0131na m\u00fcdahale gibi istenmeyen sonu\u00e7lara neden olabilir.<\/p>\n

Ayr\u0131ca, \u2018riskin \u015fiddetine\u2019 \u2018haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131m\u0131zda\u2019 veya haz\u0131rl\u0131k yapmad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ortaya \u00e7\u0131kacak talihsiz durumlara uygun \u015fekilde kar\u015f\u0131 koymal\u0131y\u0131z. WEF raporunun en az<\/em> haz\u0131r oldu\u011fumuzu<\/em> belirtti\u011fi 10 k\u00fcresel riskin yar\u0131s\u0131ndan fazlas\u0131 iklimle ilgilidir. Ankete kat\u0131lanlar\u0131n sadece yakla\u015f\u0131k %10\u2019u iklim de\u011fi\u015fikli\u011fini azaltma haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n etkili veya daha iyi oldu\u011funa inanmaktad\u0131r ve yakla\u015f\u0131k %70\u2019i haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n etkisiz veya yetersiz oldu\u011funa inanmaktad\u0131r.[13]<\/a> Biyolojik \u00e7e\u015fitlili\u011fin kayb\u0131, ekosistemin \u00e7\u00f6kmesi ve do\u011fal kaynak krizlerine haz\u0131rl\u0131k d\u00fczeyimizle ilgili olarak benzer \u015fekilde k\u00f6t\u00fcmser bir alg\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n

K\u00fcresel \u0131s\u0131nma, g\u0131da zincirleri ve biyolojik \u00e7e\u015fitlilik hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde risk, asl\u0131nda insan deneyimi yani ya\u015fam kalitemiz ve bir t\u00fcr olarak hayatta kalma yetene\u011fimizle ilgilidir.<\/p>\n

Peki, bu yeni risk ortam\u0131nda ilerlerken, insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in beklentiler nelerdir?<\/p>\n

\u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fi \u2018dura\u011fan pandemi\u2019 durumunu riske at\u0131yor<\/h2>\n

\u0130nsan v\u00fccudunun k\u0131r\u0131lganl\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda bir hat\u0131rlatmaya ihtiyac\u0131m\u0131z olursa, COVID-19 bu uyar\u0131y\u0131 bize verdi. E\u011fer bundan ger\u00e7ekten \u015f\u00fcphe duyuyorsan\u0131z bir k\u00fcresel kapanma, 5 milyondan fazla \u00f6l\u00fcm ve sonras\u0131nda 12,5 trilyon ABD dolar\u0131 tutar\u0131nda ekonomik hasar neticesinde insanl\u0131\u011f\u0131n ekosisteme olan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n kesin olarak yeniden tesis edildi\u011fini hat\u0131rlatmak isterim![14]<\/a><\/p>\n

Pandemi, man\u015fetlerdeki etkilerinin \u00f6tesinde, antimikrobiyel diren\u00e7<\/a> (2019 y\u0131l\u0131nda yakla\u015f\u0131k 5 milyon \u00f6l\u00fcmle ili\u015fkili[15]<\/a>), a\u015f\u0131ya kar\u015f\u0131 teredd\u00fctler ve iklim kaynakl\u0131 hastal\u0131klar gibi daha geni\u015f sa\u011fl\u0131k zorluklar\u0131na<\/a> da dikkat \u00e7ekti.<\/p>\n

\u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fi t\u00fcm flora ve faunay\u0131 etkileyecektir; biz insanlar duyarl\u0131l\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan di\u011fer ayn\u0131 t\u00fcrdeki hayvanlardan \u00e7ok az farkl\u0131y\u0131z.<\/p>\n

\u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011finin hafifletilmemesi (10 y\u0131ll\u0131k bir zaman diliminde \u015fiddetine g\u00f6re bir numaral\u0131 risk olarak kabul edilir), insanl\u0131k i\u00e7in sa\u011fl\u0131kla ilgili bir dizi etkiyi tetikleyecektir. Bunlar aras\u0131nda artan hava kirlili\u011fi<\/a>, su yoluyla yay\u0131lan kirleticilerde art\u0131\u015f ve daha \u00f6l\u00fcmc\u00fcl \u2018ya\u015f termometre\u2019 olaylar\u0131<\/a> (\u0131s\u0131 ve nemin birle\u015ferek v\u00fccudun kendini so\u011futma yetene\u011fini engelledi\u011fi g\u00fcnler) yer al\u0131r. K\u00fcresel \u0131s\u0131nma, b\u00f6ceklerin yayd\u0131\u011f\u0131 s\u0131tma (2021 \u00f6l\u00fcm say\u0131s\u0131: 619.000[16]<\/a>) ve dang hummas\u0131 gibi mevcut hastal\u0131klar\u0131n yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u2018tehlike mevsimini\u2019 de uzatacakt\u0131r.<\/p>\n

Devam eden kentle\u015fme, do\u011fal ya\u015fam alanlar\u0131n\u0131 daralt\u0131r ve insanlar\u0131n vah\u015fi hayvanlarla daha da yak\u0131ndan temas etmesine neden olur. Bu durum, SARS, MERS ve ku\u015f gribi gibi hayvanlarda g\u00f6r\u00fclen hastal\u0131klarda<\/a> s\u00fcrekli bir art\u0131\u015f ve WEF taraf\u0131ndan kayg\u0131 verici olarak tan\u0131mlanan \u2018dura\u011fan-pandemi\u2019 tehdidini yaratmaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Sa\u011fl\u0131k sistemleri, bilinmeyen tehditlere haz\u0131rlanmak yerine mevcut zorluklara ayak uydurmakta zorlan\u0131r. \u00d6rne\u011fin, 2022 y\u0131l\u0131nda Birle\u015fik Krall\u0131k\u2019ta, Ulusal Sa\u011fl\u0131k Hizmeti i\u015flerinin onda biri bo\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, yakla\u015f\u0131k 7 milyon ki\u015fi acil olmayan t\u0131bbi tedavi i\u00e7in beklemek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131. D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc (DS\u00d6<\/a>), 2030 y\u0131l\u0131 itibar\u0131yla \u00e7o\u011funlukla alt ve alt orta gelirli \u00fclkelerde, d\u00fcnya genelinde yakla\u015f\u0131k 10 milyon sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 a\u00e7\u0131\u011f\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 tahmin ediyor.[17]<\/a><\/p>\n

Devletin t\u0131bbi harcamalar\u0131 azaltmas\u0131, insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinde tehlikeli bir etkiye sahip olabilir ve bu t\u00fcr senaryolar geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerde bile makul g\u00f6r\u00fclebilir. ABD, en b\u00fcy\u00fck n\u00fcfus grubu hen\u00fcz emekli olmam\u0131\u015f olsa da GSY\u0130H\u2019sinin %20\u2019sini sa\u011fl\u0131k hizmetleri i\u00e7in harc\u0131yor.[18]<\/a><\/p>\n

Teknolojinin bizi bu durumdan kurtaraca\u011f\u0131n\u0131 hayal edebiliriz. Ancak dikkatli olunmas\u0131 \u00f6neriliyor, \u00e7\u00fcnk\u00fc e\u015fitsizli\u011fi art\u0131rma potansiyeliyle teknoloji, kendi ba\u015f\u0131na bir risktir.<\/p>\n

Geli\u015fmi\u015f ekonomileri ve zengin mali kaynaklar\u0131 olan \u00fclkeler, \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki y\u0131llarda yapay zeka, kuantum hesaplamalar\u0131 ve biyoteknolojideki geli\u015fmelerden elde edilen kazan\u00e7lar\u0131 tekelle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Geli\u015fmekte olan ekonomiler, yava\u015f ilerledikleri bu yolun d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmad\u0131klar\u0131 s\u00fcrece sa\u011fl\u0131k hizmetleri, iklim etkilerini azaltma ve tar\u0131mdaki iyile\u015ftirmelerin yan\u0131 s\u0131ra bu teknoloji odakl\u0131 yar\u0131\u015fta geride kalacaklar.<\/p>\n

Teknolojik devrimin \u00f6n saflar\u0131nda yer alan \u00fclkeler bile bu yar\u0131\u015fta rahat bir nefes alamazlar. Ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak, teknolojiye olan artan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z, gizlili\u011fin ihlal edilmesinden \u00e7evrimi\u00e7i su\u00e7a ve siber ter\u00f6rizme kadar yeni tehlikeler do\u011furacak.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Ve yine . . . bir risk analizi ba\u011flam\u0131nda bile, her zaman bir umut olacak.<\/p>\n

WEF, uluslar\u0131m\u0131zda ve toplumlar\u0131m\u0131zda davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 de\u011fi\u015ftirebilecek ve bu yolda kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kabilecek baz\u0131 riskleri a\u015fmam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olabilecek \u00e7e\u015fitli yollar\u0131 \u00f6zetlemektedir.<\/p>\n

Teknolojik bir cankurtaran: Riskin nedenlerini iyile\u015ftirme<\/h2>\n

Her \u015feyden \u00f6nce, Abdul Latif Jameel Ba\u015fkan Vekili ve Abdul Latif Jameel<\/a> Y\u00f6netim Kurulu Ba\u015fkan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Fady Jameel<\/a>\u2019in daha \u00f6nce bunun gibi<\/a> \u00f6nceki makalelerde belirtti\u011fi \u00fczere, acil ekonomik s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n kolektif gelece\u011fimizde bekleyen en \u00f6l\u00fcmc\u00fcl risk olan iklim de\u011fi\u015fikli\u011fiyle m\u00fccadele ile ilgili uzun vadeli hedeflerimizi tehlikeye atmas\u0131na izin vermemeliyiz.<\/p>\n

\u00d6n\u00fcm\u00fczdeki iki y\u0131ll\u0131k risk listesinde insanl\u0131\u011f\u0131n kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131 risklerin ba\u015f\u0131nda gelen hayat pahal\u0131l\u0131\u011f\u0131 krizi, \u00e7o\u011fu uzman taraf\u0131ndan ge\u00e7ici bir tehlike olarak g\u00f6r\u00fclmekte ve 10 y\u0131ll\u0131k risk listesinde ilk 10 i\u00e7inde bile yer almayacakt\u0131r. On y\u0131ll\u0131k bu perspektiften bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, ekosistemin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc ve b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli g\u00f6\u00e7 gibi di\u011fer y\u00fcksek dereceli riskleri \u00f6nlemek i\u00e7in k\u00fcresel \u0131s\u0131nmaya kar\u015f\u0131 m\u00fccadele etmek, temel ilke olarak kabul edilir.<\/p>\n

BM\u2019ye g\u00f6re k\u00fcresel \u0131s\u0131nman\u0131n 1,5\u00b0C\u2019yi a\u015fmamas\u0131, emisyonlar\u0131n 2030 y\u0131l\u0131na kadar %45 oran\u0131nda azalt\u0131lmas\u0131 ve 2050 y\u0131l\u0131na kadar net s\u0131f\u0131ra ula\u015f\u0131lmas\u0131 anlam\u0131na geliyor.[19]<\/sup><\/a> T\u00fcm bu emisyonlar\u0131n yakla\u015f\u0131k d\u00f6rtte \u00fc\u00e7\u00fcnden sorumlu olan enerji sekt\u00f6r\u00fcnde<\/a> bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm gerekli.<\/p>\n

Kirletici k\u00f6m\u00fcr, gaz ve petrol yak\u0131tl\u0131 enerji tesislerini h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde r\u00fczgar veya g\u00fcne\u015f \u00e7iftlikleriyle de\u011fi\u015ftirmeliyiz. Uluslararas\u0131 Yenilenebilir Enerji Ajans\u0131 (IRENA<\/a>), 2050 y\u0131l\u0131na kadar enerjinin yakla\u015f\u0131k %88\u2019inin ye\u015fil olabilece\u011fini ve r\u00fczgar, g\u00fcne\u015f, hidro, biyoenerji ve jeotermal tesislerinin bir bile\u015fiminden sa\u011flanabilece\u011fini tahmin ediyor.[20]<\/a><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

H\u0131zl\u0131 aksiyon almak sadece \u00e7evresel de\u011fil, ayn\u0131 zamanda ekonomik a\u00e7\u0131dan da anlaml\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rmalar, enerji sistemlerimizin karbondan ar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n<\/a> gezegenimizin kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fu riskleri azaltman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra 2050 y\u0131l\u0131na kadar d\u00fcnyan\u0131n en az 12 trilyon ABD Dolar\u0131 tasarruf etmesini sa\u011flayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.[21]<\/a><\/p>\n

\u0130htiyat\u0131 elden b\u0131rakmamam\u0131za ra\u011fmen teknolojik ilerleme bir\u00e7ok fayda da sa\u011fl\u0131yor. Modern r\u00fczgar t\u00fcrbinleri her zamankinden daha y\u00fcksek, bu sayede daha y\u00fcksek hava ak\u0131mlar\u0131ndan daha fazla potansiyel enerji elde ediyor. 2021 y\u0131l\u0131nda 3 MW olan ABD\u2019deki yeni r\u00fczgar t\u00fcrbinlerinin ortalama kapasitesi, 2020\u2019ye g\u00f6re %9, 1998\/1999\u2019a g\u00f6re %319 oran\u0131nda artm\u0131\u015f oldu.[22]<\/a> [23]<\/a><\/p>\n

G\u00fcne\u015f enerjisinde<\/a> de ayn\u0131 durum s\u00f6z konusudur. Fotovoltaik teknolojisindeki geli\u015fmeler, y\u00fcksek verimli modern g\u00fcne\u015f panellerinin %23 verimlili\u011fe ula\u015farak %15 verimlili\u011fe sahip \u00f6nceki sistemlerin limitlerini \u00e7ok geride b\u0131rakabilece\u011fi anlam\u0131na geliyor.[24]<\/a><\/p>\n

Teknoloji ayn\u0131 zamanda, 2033 y\u0131l\u0131na kadar %26 oran\u0131nda y\u0131ll\u0131k bile\u015fik b\u00fcy\u00fcmeye ve 34 milyar ABD Dolar\u0131 ciroya ula\u015fmas\u0131 beklenen k\u00fcresel dikey tar\u0131m sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 y\u00fckseli\u015fe de destek oluyor. Bu t\u00fcr son teknoloji tar\u0131m teknikleri, daha az su ve daha az kimyasalla metrekare ba\u015f\u0131na g\u0131da \u00e7\u0131kt\u0131s\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131yor.[25]<\/a><\/p>\n

Teknoloji bizi iklim de\u011fi\u015fikli\u011finin korkun\u00e7 risklerinden kurtarabilirse, insanl\u0131\u011f\u0131 en k\u00f6t\u00fc d\u00fc\u015fman\u0131m\u0131zdan yani kendimizden nas\u0131l kurtaraca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flayabiliriz.<\/p>\n

Daha az riskli bir gelece\u011fe do\u011fru d\u00f6rt ad\u0131m…<\/h2>\n

Gelecekteki risklerin \u00fcstesinden gelerek ba\u015far\u0131l\u0131 olmak istiyorsak bunu \u00fclkelerin ayr\u0131 ayr\u0131 \u00e7abalar\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirmeyece\u011fiz. Siyasi liderlerin, s\u0131n\u0131rlar\u0131 ve k\u0131talar\u0131 a\u015farak birlikte \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 ve hepimizi birle\u015ftiren risklere ortak \u00e7\u00f6z\u00fcmler tasarlamas\u0131 gerekir.<\/p>\n

WEF, \u201cSavunmac\u0131, par\u00e7al\u0131 ve kriz odakl\u0131 yakla\u015f\u0131mlar uza\u011f\u0131 g\u00f6remez ve s\u0131kl\u0131kla k\u0131s\u0131r d\u00f6ng\u00fclere s\u0131k\u0131\u015f\u0131p kal\u0131rlar\u201d diyor. Bunun yerine, \u201cuzun vadeli risklere kar\u015f\u0131 dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 art\u0131rmay\u0131 ve daha refah dolu bir d\u00fcnyaya giden bir yol \u00e7izmeyi\u201d ama\u00e7layan \u201c\u00f6ng\u00f6r\u00fc ve haz\u0131rl\u0131\u011fa dayal\u0131 titiz bir yakla\u015f\u0131m\u201d gerekti\u011fini belirtiyor.[26]<\/sup><\/a><\/p>\n

WEF, riske y\u00f6nelik k\u00fcresel tepkimizi iyile\u015ftirmek i\u00e7in d\u00f6rt ad\u0131mdan olu\u015fan bir manifesto \u00f6nermi\u015ftir:<\/p>\n