{"id":77363,"date":"2020-09-10T13:37:17","date_gmt":"2020-09-10T13:37:17","guid":{"rendered":"https:\/\/www.alj.com\/perspective\/investing-in-health-tech-and-digitizing-healthcare\/"},"modified":"2020-10-14T10:18:00","modified_gmt":"2020-10-14T10:18:00","slug":"investing-in-health-tech-and-digitizing-healthcare","status":"publish","type":"perspective","link":"https:\/\/alj.com\/tr\/perspective\/investing-in-health-tech-and-digitizing-healthcare\/","title":{"rendered":"Sa\u011fl\u0131k teknolojisine yat\u0131r\u0131m yapma ve sa\u011fl\u0131k hizmetlerini dijitalle\u015ftirme"},"content":{"rendered":"

Sa\u011fl\u0131k teknolojisi, hastal\u0131\u011f\u0131 te\u015fhis edebilme, tedavi edebilme ve \u00f6nleyebilme \u015feklimizi d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcyor ve k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte sa\u011fl\u0131k hizmetlerine eri\u015fimi k\u00f6kl\u00fc \u015fekilde iyile\u015ftirme potansiyeline sahip. Ancak teknoloji tek ba\u015f\u0131na her derde deva de\u011fildir. Yenilik\u00e7iler, yat\u0131r\u0131mc\u0131lar, uzman doktorlar, h\u00fck\u00fcmetler, d\u00fczenleyiciler ve tabii ki hastalardan olu\u015fan daha geni\u015f bir ekosistemin sadece bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Sa\u011fl\u0131k hizmetleri teknolojisinin potansiyelinden tam anlam\u0131yla yararlanmak i\u00e7in; d\u00fcnya genelinde hastalar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 iyile\u015ftirmek i\u00e7in yeni i\u015fbirli\u011fi yollar\u0131, yeni hizmet sunumu modelleri ve en \u00f6nemlisi de yeni yat\u0131r\u0131m kanallar\u0131 gerekir.<\/em><\/p>\n

Yani ilgin\u00e7 bir birle\u015fimle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. \u015eehirle\u015fme artt\u0131k\u00e7a, daha iyi konutlara, imkanlara, istihdama, e\u011fitim ve sa\u011fl\u0131k hizmeti tesislerine eri\u015fim ile her zamankinden daha uzun, daha ba\u015far\u0131l\u0131 bir ya\u015fam s\u00fcrmekteyiz. D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc (DS\u00d6<\/a>), 2050 y\u0131l\u0131na kadar a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak Afrika ve Asya’da artan kentle\u015fme ile desteklenen k\u00fcresel n\u00fcfusun \u00fc\u00e7te ikisinin kentsel alanlarda ya\u015fayaca\u011f\u0131n\u0131 tahmin ediyor[1]<\/a>.<\/p>\n

Ancak bunlar, sa\u011fl\u0131k hizmetlerimizin \u00fczerine daha fazla y\u00fck bindiren en \u00f6nemli fakt\u00f6rlerdir. Daha yo\u011fun, daha stresli ya\u015fam tarzlar\u0131m\u0131z hem zihinsel hem de fiziksel sa\u011fl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 etkiliyor. DS\u00d6 istatistiklerine g\u00f6re, diyabet[2]<\/a>, kanser, kalp ve akci\u011fer hastal\u0131klar\u0131n\u0131 da i\u00e7eren bula\u015f\u0131c\u0131 olmayan hastal\u0131klar, d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda \u00f6l\u00fcmlerin %70’ine kar\u015f\u0131l\u0131k gelecek \u015fekilde y\u00fckseli\u015ftedir. K\u00f6t\u00fc beslenme d\u00fczenleri, yetersiz egzersiz, sigara kullan\u0131m\u0131, alkol kullan\u0131m\u0131, artan zihinsel sa\u011fl\u0131k sorunlar\u0131 yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ve en b\u00fcy\u00fck sa\u011fl\u0131k tehditlerimizden biri olan hava kirlili\u011fi gibi fakt\u00f6rlere neden olur.<\/p>\n

Hatta DS\u00d6\u2019ye g\u00f6re kirlilik \u201csa\u011fl\u0131k i\u00e7in en b\u00fcy\u00fck \u00e7evresel risk\u201d <\/em>haline gelmi\u015ftir, on ki\u015fiden dokuzunu etkilemektedir ve bula\u015f\u0131c\u0131 olmayan hastal\u0131klar yoluyla y\u0131lda yedi milyon ki\u015finin erken \u00f6l\u00fcm\u00fcne yol a\u00e7maktad\u0131r. 2030 ve 2050 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi yaln\u0131zca kirlilik nedeniyle de\u011fil, ayn\u0131 zamanda d\u00fcnyan\u0131n en fakir \u00fclkelerindeki \u0131s\u0131 stresi, ishal, s\u0131tma ve yetersiz beslenme nedeniyle her y\u0131l 250.000 \u00f6l\u00fcme neden olacak.[3]<\/a><\/p>\n

T\u00fcm bu unsurlar bir araya geldi\u011finde, artan tedavi maliyetleri ve t\u0131bbi kurulu\u015flar ve uzman doktorlar \u00fczerinde artan zaman bask\u0131s\u0131 ile sa\u011fl\u0131k sistemlerimiz \u00fczerindeki y\u00fck gittik\u00e7e artmaktad\u0131r.<\/p>\n

Sa\u011fl\u0131k altyap\u0131lar\u0131n\u0131n zaten y\u0131k\u0131lmakta oldu\u011fu \u015fehirlere ve kasabalara giderek daha fazla insan\u0131n girmesinin sa\u011fl\u0131k hizmeti riskleri \u00fczerinde dolayl\u0131 bir etkisi vard\u0131r ve bunlardan biri de hayvanlardan insanlara ge\u00e7en \u2018zoonotik\u2019 hastal\u0131klar\u0131n\u2019 y\u00fckseli\u015fidir. D\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda binlerce \u00f6l\u00fcme yol a\u00e7maya devam eden COVID-19 zihinlerimizde yeni yer etmi\u015f bir zoonotik hastal\u0131kt\u0131r ve olu\u015fturdu\u011fu en son ve en y\u0131k\u0131c\u0131 \u00f6rne\u011fe ra\u011fmen, nadir bir durum olmaktan \u00e7ok uzakt\u0131r. Ulusal Sa\u011fl\u0131k Enstit\u00fcs\u00fc’ne g\u00f6re, zoonotik hastal\u0131klar bilinen bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klar\u0131n %60’\u0131n\u0131 ve ortaya \u00e7\u0131kan bula\u015fma vakalar\u0131n\u0131n %75’ini olu\u015fturmaktad\u0131r. \u00d6nemli \u00f6rnekler aras\u0131nda Ebola, ku\u015f gribi (H5N1) ve 500 milyon insan\u0131 etkileyen ve her y\u0131l 2,7 milyon insan\u0131 \u00f6ld\u00fcren d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck katil hastal\u0131\u011f\u0131 s\u0131tma bulunmaktad\u0131r[4]<\/a>.<\/p>\n

\"ALJ<\/p>\n

Sa\u011fl\u0131k teknolojisi \u2013 yeni oyunun kurallar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiren bir etken<\/h2>\n

Hem bula\u015f\u0131c\u0131 hem de bula\u015f\u0131c\u0131 olmayan hastal\u0131klara kar\u015f\u0131 devam eden m\u00fccadele, birka\u00e7 kayda de\u011fer ba\u015far\u0131yla, bu t\u00fcr k\u00fcresel sa\u011fl\u0131k tehditlerinin ciddiyetini ortaya \u00e7\u0131karan, ba\u015far\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan ini\u015fli \u00e7\u0131k\u0131\u015fl\u0131 ge\u00e7mi\u015fimizi ortaya koymaktad\u0131r. Bununla birlikte, yapay zeka (YZ) taraf\u0131ndan y\u00f6nlendirilen sa\u011fl\u0131k teknolojisindeki ilerlemeler, hastal\u0131k ve hastal\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 m\u00fccadelede yeni bir d\u00f6nem ba\u015flatmak \u00fczere olabilir ve en \u00e7ok ihtiya\u00e7 duyanlar i\u00e7in y\u00fcksek kaliteli sa\u011fl\u0131k hizmetlerine eri\u015fmek \u00fczere yeni yollar a\u00e7abilir.<\/p>\n

DS\u00d6, \u2018sa\u011fl\u0131k teknolojisini\u2019 \u201cbir sa\u011fl\u0131k sorununu \u00e7\u00f6zmek ve ya\u015fam kalitesini iyile\u015ftirmek i\u00e7in geli\u015ftirilen cihazlar, ila\u00e7lar, a\u015f\u0131lar, prosed\u00fcrler ve sistemler \u015feklinde organize bilgi ve becerilerin uygulanmas\u0131\u201d olarak tan\u0131mlar.<\/em>[5]<\/strong><\/em><\/a> Ba\u015fka bir deyi\u015fle, farkl\u0131 payda\u015flar ve d\u00fczenleyici fakt\u00f6rlerin son derece karma\u015f\u0131k bir kombinasyonunu i\u00e7ermesiyle belki de k\u00fcresel dan\u0131\u015fmanl\u0131k firmas\u0131 McKinsey & Company’nin sa\u011fl\u0131k sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn dijital d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm h\u0131z\u0131nda di\u011fer sekt\u00f6rlerin arkas\u0131nda olmas\u0131n\u0131n nedenini ortaya koymaktad\u0131r.<\/p>\n

\"ALJ<\/p>\n

Yapay zeka ve makineyle \u00f6\u011frenim, hastal\u0131k tedavisi, \u00f6nleme ve hatta hastal\u0131k tahmini i\u00e7in b\u00fcy\u00fck miktarlarda hasta sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 verisini rafine edilmi\u015f i\u00e7g\u00f6r\u00fclere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilir[6]<\/a>. \u201cYa olursa\u201d kural tabanl\u0131 senaryolardan olu\u015fan karma\u015f\u0131k bir k\u00fcme ile programlanan yapay zeka, k\u00fcresel sa\u011fl\u0131k verilerini daha \u00f6nce imkans\u0131z olan bir h\u0131zda birle\u015ftirebilir ve d\u00fczenleyebilir. Uzman doktorlar, ortaya \u00e7\u0131kan sonu\u00e7lar yoluyla, yinelenen modelleri anlamak ve belirli hasta \u00f6z\u00a0niteliklerine dayal\u0131 olarak tedavi modelleri geli\u015ftirmek i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalar yapabilirler[7]<\/a>.<\/p>\n

Sa\u011fl\u0131k end\u00fcstrisinde yapay zekan\u0131n nas\u0131l uyguland\u0131\u011f\u0131na dair zaten \u00e7ok say\u0131da nispeten basit \u00f6rnek var.<\/p>\n

\"\"
Photocredit \u00a9 Empatica<\/figcaption><\/figure>\n

\u00d6rne\u011fin Empatica taraf\u0131ndan \u00fcretilen ve ABD G\u0131da ve \u0130la\u00e7 Dairesi (FDA) taraf\u0131ndan onaylanan ak\u0131ll\u0131 bir saat, ate\u015f verilerini \u00f6l\u00e7mek ve herhangi bir semptom hissedilmeden \u00f6nce kullan\u0131c\u0131y\u0131 enfeksiyon konusunda uyarmak i\u00e7in yapay zeka algoritmalar\u0131n\u0131 kullan\u0131r ve bu da COVID-19 gibi vir\u00fcslerin erken evrede tespit edilmesine yard\u0131mc\u0131 olabilir[8]<\/a>.<\/p>\n

IBM’in Watson Health sistemi, sa\u011fl\u0131k profesyonellerinin ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n bilgilerini art\u0131rmas\u0131na ve d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda y\u00fczlerce hastanede daha iyi bak\u0131m sa\u011flamas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmak i\u00e7in insan uzmanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 zenginle\u015ftirilmi\u015f zeka ile birle\u015ftirmektedir[9]<\/a>. Watson Health, \u00f6rne\u011fin diyabet hastalar\u0131 i\u00e7in ba\u015flang\u0131\u00e7tan \u00fc\u00e7 saat \u00f6ncesine kadar glikoz d\u00fczeylerindeki de\u011fi\u015fiklikleri tahmin edebilir.<\/p>\n

Onkoloji alan\u0131nda ise, ak\u0131ll\u0131 sistemler on milyonlarca veri noktas\u0131n\u0131 sadece saniyeler i\u00e7inde analiz edebilmekte ve k\u00fcresel kanser vakalar\u0131n\u0131n %80’ine kar\u015f\u0131l\u0131k gelen en az 12 kanser t\u00fcr\u00fc i\u00e7in 300 alternatif tedavi belirleyebilmektedir[10]<\/a>.<\/p>\n

Google\u2019\u0131n DeepMind Yapay Zeka platformu, ayn\u0131 zamanda uzman doktorlar\u0131 daha iyi hasta sonu\u00e7lar\u0131 sa\u011flama konusunda desteklemektedir[11]<\/a>. Birle\u015fik Krall\u0131k ve ABD’deki hastanelerde yatan be\u015f hastadan birini etkileyen akut b\u00f6brek yetmezli\u011finin erken te\u015fhisi i\u00e7in bir teknoloji geli\u015ftirmi\u015ftir. Hastal\u0131k, yaln\u0131zca Birle\u015fik Krall\u0131k’ta, hastanelere her y\u0131l 1,2 milyar ABD dolar\u0131ndan fazla maliyet y\u00fck\u00fc getiriyor[12]<\/a>.<\/p>\n

Yapay zekan\u0131n halihaz\u0131rda fark yaratt\u0131\u011f\u0131 bir di\u011fer alan ise, robotlar\u0131n hastalarla sohbet etmek ve sosyal etkile\u015fimde bulunmak i\u00e7in kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ya\u015fl\u0131 bak\u0131m\u0131 geli\u015ftirme. Hastanelerde ve bak\u0131m evlerinde uzun s\u00fcre kalmak, \u00f6zellikle ya\u015fl\u0131 hastalar i\u00e7in yaln\u0131zl\u0131k hissine yol a\u00e7abilir. Robotik etkile\u015fim, daha uzun s\u00fcre ba\u011f\u0131ms\u0131z kalmalar\u0131na yard\u0131mc\u0131 olur ve hastaneye yat\u0131\u015f ve bak\u0131m evlerine olan ihtiyac\u0131 azalt\u0131r. Bu, ya\u015fam kalitelerini art\u0131r\u0131r, zihinlerini keskin tutmaya yard\u0131mc\u0131 olur ve ya\u015flanan n\u00fcfuslardaki sa\u011fl\u0131k sistemlerinin ekonomik y\u00fck\u00fcn\u00fc hafifletir[13]<\/a>.<\/p>\n

Ekonomi ve ki\u015fisel sa\u011fl\u0131k g\u00f6zetimi<\/h2>\n

Yapay zeka odakl\u0131 sa\u011fl\u0131k hizmetleri i\u00e7in olan motivasyonlar, hastalar i\u00e7in sonu\u00e7lar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra devlet ekonomileriyle de alakal\u0131d\u0131r. Asl\u0131nda, ikisi de s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 durumlard\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc artan sa\u011fl\u0131k sorunlar\u0131 devlet fonlar\u0131na kendilerine has y\u00fckler bindirmektedir. Forbes, 2026 y\u0131l\u0131na kadar yapay zekan\u0131n sa\u011fl\u0131k sekt\u00f6r\u00fcnde y\u0131ll\u0131k 150 milyar ABD Dolar\u0131 tasarruf sa\u011flayabilece\u011fini ve zaman i\u00e7inde, kar\u015f\u0131lanmam\u0131\u015f klinik talebin %20’sini kar\u015f\u0131layabilece\u011fini tahmin ediyor. 2021 y\u0131l\u0131na kadar yapay zeka alan\u0131na yat\u0131r\u0131m\u0131n 6,6 milyar ABD dolar\u0131na ula\u015fmas\u0131 bekleniyor.<\/p>\n

Birle\u015fik Krall\u0131k h\u00fck\u00fcmeti Ulusal Sa\u011fl\u0131k Hizmeti\u2019ni (NHSX<\/a>) dijitalle\u015ftirmek i\u00e7in tek ba\u015f\u0131na yakla\u015f\u0131k 306 milyon ABD dolar\u0131 tutar\u0131nda bir ‘Ulusal Yapay Zeka Laboratuvar\u0131’na (NHSX) yat\u0131r\u0131m yapm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece 30 milyon ayakta tedavi g\u00f6ren hasta randevusunu azaltmay\u0131, \u00f6n saflarda sunulan bak\u0131ma yeniden yat\u0131r\u0131m i\u00e7in kullan\u0131labilecek 1,2 milyar ABD dolar\u0131ndan fazla tasarruf sa\u011flamay\u0131 ve hastalar\u0131n gereksiz hastane yolculuklar\u0131ndan ka\u00e7\u0131nmas\u0131n\u0131 hedeflemektedir[14]<\/a>.<\/p>\n

Yapay zeka odakl\u0131 giyilebilir teknoloji, hastane ziyaretlerini \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde azaltman\u0131n ve uzman doktorlar\u0131n zaman a\u00e7\u0131s\u0131ndan kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 y\u00fck\u00fc azaltman\u0131n ba\u015fka bir yolu olarak g\u00f6r\u00fclmektedir.[15]<\/a> Kullan\u0131c\u0131lar\u0131n kendi sa\u011fl\u0131k, egzersiz d\u00fczeyleri ve uyku d\u00fczenlerini izlemelerine olanak tan\u0131yarak, zamanla sa\u011fl\u0131k bak\u0131m\u0131 i\u00e7in tedavi yakla\u015f\u0131m\u0131 yerine \u00f6nleyici bir yakla\u015f\u0131m benimsenmesi sa\u011flanabilir. Giyilebilir cihazlar, daha geni\u015f bir \u00f6l\u00e7ekte ise sa\u011fl\u0131k sigortas\u0131 \u015firketlerine, art\u0131k m\u00fc\u015fterilerine ki\u015fiselle\u015ftirilmi\u015f maliyet paketleri sunabilecekleri bir barometre ve poli\u00e7e sahiplerinin davran\u0131\u015fsal de\u011fi\u015fimine yol a\u00e7abilecek te\u015fvikler sa\u011flar[16]<\/a>. Giyilebilir cihazlar ayr\u0131ca i\u015fverenlere \u00fcretkenliklerini b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde art\u0131rman\u0131n bir yolunu sunar (hastal\u0131k nedeniyle \u00e7al\u0131\u015fma zaman\u0131n\u0131n kaybedilmesi ekonomilere milyarlarca dolara mal olabilir).[17]<\/a><\/p>\n

\"ALJ<\/p>\n

ABD’deki Business Insider<\/em>dergisi taraf\u0131ndan yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rma, t\u00fcketicilerin %80’den fazlas\u0131n\u0131n giyilebilir bir cihaz kullanmaya a\u00e7\u0131k oldu\u011funu ortaya koymu\u015ftur. Giyilebilir cihazlar, ak\u0131ll\u0131 telefon uygulamalar\u0131na ba\u011flanan orijinal fitness izleme cihazlar\u0131ndan, kalp ritimlerini \u00f6l\u00e7en ak\u0131ll\u0131 sa\u011fl\u0131k saatlerine, elektrokardiyogram \u00f6l\u00e7en ve atriyal fibrilasyonu (d\u00fczensiz kalp at\u0131\u015f\u0131 ve nefes) tespit eden EKG monit\u00f6rlerine ve veri depolayabilen, takip edebilen ve doktorlarla payla\u015fabilen kan bas\u0131nc\u0131 monit\u00f6rlerine do\u011fru evrim ge\u00e7irerek kullan\u0131c\u0131n\u0131n ki\u015fisel al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131na i\u00e7g\u00f6r\u00fcler sunma ve davran\u0131\u015f de\u011fi\u015fimini tetikleme gibi avantajlar sundu.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rmalar, sa\u011fl\u0131k ve fitness i\u00e7in giyilebilir cihazlar pazar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fcmeye devam edece\u011fini g\u00f6stermektedir. Ge\u00e7ti\u011fimiz d\u00f6rt y\u0131l boyunca, piyasa yaln\u0131zca ABD’de \u00fc\u00e7 kattan fazla artm\u0131\u015ft\u0131r ve 2023 y\u0131l\u0131na kadar 120 milyon kullan\u0131c\u0131y\u0131 a\u015fmak i\u00e7in y\u0131ll\u0131k %10 oran\u0131nda b\u00fcy\u00fcme g\u00f6sterdi\u011fi tahmin edilmektedir[18]<\/a>. Bu, \u00fclkenin 330 milyonluk n\u00fcfusunun \u00fc\u00e7te birinden fazlas\u0131n\u0131 temsil ediyor.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Giyilebilir teknolojinin yan\u0131 s\u0131ra, di\u011fer bir trend de tan\u0131y\u0131 daha kullan\u0131labilir ve eri\u015filebilir hale getirmek i\u00e7in daha k\u00fc\u00e7\u00fck cihazlar geli\u015ftirmektir. \u00d6rne\u011fin, geleneksel ultrason makineleriyle ili\u015fkili zararl\u0131 radyasyon etkileri olmadan ultrason prosed\u00fcrlerini ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in 9.000 sens\u00f6r kullanan elde ta\u015f\u0131n\u0131r bir cihaz geli\u015ftirilmi\u015ftir. Ayr\u0131ca, ultrason teknolojisine [19]<\/a>eri\u015fimi olmayan d\u00fcnya n\u00fcfusunun \u00fc\u00e7te ikisine uygun fiyatl\u0131 tan\u0131 sa\u011flaman\u0131n bir yolu olarak da d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir.<\/p>\n

Etkili tan\u0131 ama\u00e7l\u0131 cihazlar\u0131n kullan\u0131labilirli\u011fini ve eri\u015filebilirli\u011fini art\u0131rmak i\u00e7in yapay zeka teknolojisindeki en son geli\u015fmelerden yararlanmak, hem bula\u015f\u0131c\u0131 hem de bula\u015f\u0131c\u0131 olmayan hastal\u0131klar konusunda sa\u011fl\u0131k hizmeti sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131, h\u00fck\u00fcmetler ve STK’lar i\u00e7in bir \u00f6nceliktir. Tan\u0131lama, sa\u011fl\u0131k hizmetleri kararlar\u0131n\u0131n yakla\u015f\u0131k %70’ini etkiler, ancak tan\u0131sal testler \u015fu anda sa\u011fl\u0131k hizmetleri harcamalar\u0131n\u0131n yaln\u0131zca %3 ila %5’ini olu\u015fturur[20]<\/sup><\/a>.<\/sup> \u00d6rne\u011fin kan \u015fekeri \u00f6l\u00e7\u00fcmlerine eri\u015fimi iyile\u015ftirmek, d\u00fc\u015f\u00fck ve orta gelirli \u00fclkelerdeki, \u015feker hastal\u0131\u011f\u0131 oldu\u011funu bilmeyen insanlar\u0131n %50’sinde hastal\u0131\u011f\u0131n saptanmas\u0131n\u0131 sa\u011flayabilir ve milyonlarca ki\u015fiye daha iyi tedavi ve daha geli\u015fmi\u015f, uzun d\u00f6nemli sonu\u00e7lar sa\u011flayabilir.<\/p>\n

\u00d6zel yat\u0131r\u0131mc\u0131lar i\u00e7in, sa\u011fl\u0131k sekt\u00f6r\u00fc teknolojisindeki mevcut inovasyon h\u0131z\u0131, ger\u00e7ek bir b\u00fcy\u00fcme de\u011feri elde etme f\u0131rsat\u0131 vaat ediyor. Google ve Apple, en son giyilebilir yeniliklerden baz\u0131lar\u0131na yat\u0131r\u0131m yapan \u00e7ok say\u0131da \u015firket aras\u0131nda en tan\u0131nm\u0131\u015f ikisidir. Forbes\u2019e g\u00f6re 2019 y\u0131l\u0131nda 100\u2019den fazla dijital sa\u011fl\u0131k \u015firketine milyarlarca dolar yat\u0131r\u0131m yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r[21]<\/a>. Google’\u0131n giyilebilir fitness takip cihaz\u0131 Fitbit\u2019i ve Amazon\u2019un sa\u011fl\u0131k ko\u00e7lu\u011fu sa\u011flamak i\u00e7in b\u00fcy\u00fck veri analiti\u011fi tekniklerini kullanan Health Navigator’\u0131 sat\u0131n almas\u0131 dikkat \u00e7ekici \u00f6rnekler aras\u0131ndad\u0131r[22]<\/a>. Sa\u011fl\u0131k hizmetleri devi Optum ise, uzman doktorlar\u0131n uzaktan bak\u0131m sa\u011flayabilece\u011fi bulut tabanl\u0131 bir platform olan Vivify Health\u2019i sat\u0131n alarak hasta \u00f6z izleme cihazlar\u0131 teklifini geni\u015fletmi\u015ftir[23]<\/a>.<\/p>\n

\"ALJ<\/p>\n

Sanal sa\u011fl\u0131k<\/h2>\n

Ayn\u0131 \u015fekilde, sanal sa\u011fl\u0131k olanaklar\u0131 da geni\u015flemektedir \u2013 hastalar ve uzman doktorlar ger\u00e7ek zamanl\u0131 olarak ve neredeyse her konumdan \u2018sanal\u2019 kons\u00fcltasyonlar ger\u00e7ekle\u015ftirebilirler. ABD’de, sanal sa\u011fl\u0131k veya \u2018telemedicine\u2019 hizmetlerinin 2017 ile 2023 aras\u0131nda %16,8 oran\u0131nda artaca\u011f\u0131 tahmin edilmektedir[24]<\/a>.<\/p>\n

Uzman doktorlar, sanal sa\u011fl\u0131k arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla, \u00f6zellikle uzak mesafelerde fiziksel zorluklar olan ve sa\u011fl\u0131k hizmetlerine eri\u015filebilir olan yerlerde, hastaya en uygun zamanda ve yerde bak\u0131m ve destek sa\u011flayabilir[25]<\/a>. Sanal sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n potansiyeli ayr\u0131ca, bireysel hastalar\u0131n giyilebilir teknolojiler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla toplay\u0131p uzman doktorlarla payla\u015fabilece\u011fi verilerle de desteklenmektedir.<\/p>\n

Klinik sanal sa\u011fl\u0131k denemeleri d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftiriliyor ve kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n bunun i\u00e7in asla evlerinden ayr\u0131lmas\u0131 gerekmiyor. Stanford \u00dcniversitesi T\u0131p Fak\u00fcltesi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131, ak\u0131ll\u0131 saatlerin \u2018atriyal fibrilasyon\u2019 kalp h\u0131z\u0131 d\u00fczensizliklerini nas\u0131l g\u00fcvenli bir \u015fekilde tan\u0131mlayabilece\u011fi konusunda 400.000 ki\u015fi \u00fczerinde ara\u015ft\u0131rma yapt\u0131. D\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda yakla\u015f\u0131k 33 milyon ki\u015fi bu rahats\u0131zl\u0131\u011fa sahiptir ve vakalar\u0131n %30’una varan bir oran\u0131na, ya\u015fam\u0131 tehdit eden komplikasyonlar ortaya \u00e7\u0131k\u0131ncaya kadar tan\u0131 konmam\u0131\u015ft\u0131r[26]<\/a>. \u00c7al\u0131\u015fmada, ak\u0131ll\u0131 saatleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla d\u00fczensiz nab\u0131z bildirimleri alan kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n %80’inin atriyal fibrilasyona sahip oldu\u011fu tespit edilmi\u015ftir. Bu ki\u015filerden %57’si t\u0131bbi yard\u0131m isteme yoluna gitmi\u015ftir[27]<\/a>.<\/p>\n

Olanaklara yat\u0131r\u0131m yapmak<\/h2>\n

Jameel ailesi, hayat\u0131n altyap\u0131s\u0131n\u0131n<\/em> temel yap\u0131 ta\u015flar\u0131ndan biri olarak sa\u011fl\u0131k hizmetlerine yat\u0131r\u0131m yapma ihtiyac\u0131n\u0131 uzun zamand\u0131r benimsemi\u015f durumdad\u0131r. Nitekim, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00e7e\u015fitlendirilmi\u015f i\u015fletme ve k\u00fcresel aile hay\u0131rseverli\u011fi kurumlar\u0131n\u0131n merhum kurucusu, 1995 y\u0131l\u0131nda kurulan, Suudi Arabistan\u2019da ilk defa yeti\u015fkin ve \u00e7ocuklar i\u00e7in kapsaml\u0131 bak\u0131m sa\u011flayan Abdul Latif Jameel T\u0131bbi Rehabilitasyon Hastanesi<\/a> dahil olmak \u00fczere Suudi Arabistan\u2019da ve b\u00f6lgedeki sa\u011fl\u0131k odakl\u0131 giri\u015fimlerin kurucu \u00fcyesiydi.<\/p>\n

2018 y\u0131l\u0131nda, Massachusetts Institute of Technology’de (MIT) yer alan Abdul Latif Jameel Sa\u011fl\u0131kta Makine \u00d6\u011frenimi Klini\u011fi, yani \u2018Jameel Clinic\u2019 (J-Clinic<\/a>), Community Jameel<\/a> taraf\u0131ndan ortakla\u015fa kurulmu\u015ftur ve misyonunun bir par\u00e7as\u0131 olarak, bug\u00fcn sa\u011fl\u0131k teknolojisi ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n \u00f6n saflar\u0131nda yer almakta, g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleme, metin ve genomik gibi modalitelerde biyolojik verileri modellemek i\u00e7in yapay zekay\u0131 kullanma yoluyla makineyle \u00f6\u011frenme, biyoloji, kimya ve klinik bilimler alan\u0131nda yeni ke\u015fifler yapmaya odaklanmaktad\u0131r.[28]<\/a><\/p>\n

Jameel Clinic ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131, \u00f6rne\u011fin, mevcut pandemi s\u0131ras\u0131nda, insanlar\u0131n hareket d\u00fczenlerine ve toplama davran\u0131\u015flar\u0131na dayal\u0131 olarak enfeksiyon oranlar\u0131n\u0131n nas\u0131l geli\u015fti\u011fine dair do\u011fru tahminler vermek i\u00e7in veri odakl\u0131 modeller \u00fcretmek amac\u0131yla yapay zekay\u0131 ba\u015far\u0131yla kullanm\u0131\u015ft\u0131r[29]<\/a>.<\/p>\n

Jameel Clinic ayr\u0131ca giyilebilir sens\u00f6rler ve ak\u0131ll\u0131 saatlerden toplanan verilere dayanarak, bir bireyin a\u015f\u0131r\u0131 yorulma, yava\u015flama veya stres alt\u0131nda olmas\u0131 halinde hastalanma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u2018tahmin\u2019 etmek i\u00e7in bir ara\u015ft\u0131rma yapt\u0131[30]<\/a>. Ekip, COVID-19\u2019a neden olan vir\u00fcs SARS-CoV-2 gibi viral enfeksiyonlara bakmak i\u00e7in ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 ba\u015flatmay\u0131 planlamaktad\u0131r[31]<\/a>.<\/p>\n

\u015eubat 2020\u2019de, Jameel Clinic i\u00e7in bir ba\u015fka ola\u011fan\u00fcst\u00fc ba\u015far\u0131 da g\u00fc\u00e7l\u00fc ve yeni bir antibiyotik bile\u015fi\u011fi olan Halcin\u2019in yapay zekaya dayal\u0131 tan\u0131mlanmas\u0131yd\u0131.<\/a> Model taraf\u0131ndan se\u00e7ilen ve bir ka\u00e7 g\u00fcn i\u00e7inde y\u00fcz milyondan fazla kimyasal bile\u015fen i\u00e7in taramadan ge\u00e7irilen molek\u00fcl\u00fcn g\u00fc\u00e7l\u00fc antibakteriyel aktiviteye sahip oldu\u011fu ve mevcut herhangi bir antibiyotikten farkl\u0131 bir kimyasal yap\u0131ya sahip oldu\u011fu tahmin edildi. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, farkl\u0131 bir makine \u00f6\u011frenme modeli kullanarak, bu molek\u00fcl\u00fcn insan h\u00fccreleri \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fck toksisiteye sahip olaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdiler.<\/p>\n

Imperial College London’da yer alan, Community Jameel i\u015fbirli\u011fi ile kurulmu\u015f bir ba\u015fka laboratuvar olan Abdul Latif Jameel Institute for Disease and Emergency Analytics veya \u2018Jameel Institute\u2019 (J-IDEA)<\/a>, d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda \u00f6nlenebilir bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131k riskini ve kamu sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 riskini tan\u0131mlamak, haritaland\u0131rmak ve \u00f6nceliklendirmek i\u00e7in yapay zeka tabanl\u0131 veri analizlerini kullan\u0131yor[32]<\/a>.<\/p>\n

Laboratuvardan topluma<\/h2>\n

Ancak, yaln\u0131zca yeni inovasyonlar ve teknolojiler geli\u015ftirmek i\u00e7in Ar-Ge’ye yat\u0131r\u0131m yapmak yeterli de\u011fil. Sa\u011fl\u0131k hizmetlerinde kal\u0131c\u0131 ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir bir iyile\u015fme sa\u011flamak i\u00e7in teknolojinin laboratuvarlardan \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 ve d\u00fcnyan\u0131n geli\u015fmekte olan b\u00f6lgelerinde sa\u011fl\u0131k hizmetlerine ve sa\u011fl\u0131k teknolojilerine eri\u015fim sorunlar\u0131n\u0131 ele almak \u00fczere sahaya ta\u015f\u0131nmas\u0131 gerekiyor. Abdul Latif Jameel bu nedenle, sa\u011fl\u0131k hizmetlerine eri\u015filebilirli\u011fi g\u00fc\u00e7lendirmek amac\u0131yla d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda \u00f6nde gelen sa\u011fl\u0131k teknolojisi \u015firketleriyle de i\u015fbirli\u011fi yapmaktad\u0131r.<\/p>\n

2017 y\u0131l\u0131nda Japon sa\u011fl\u0131k teknolojisi alan\u0131nda yenilik\u00e7i, robotik d\u0131\u015f iskeletleri kullanarak omurga yaralanmas\u0131 rehabilitasyon teknolojisine \u00f6nc\u00fcl\u00fck etme konusunda uzmanla\u015fm\u0131\u015f bir \u015firket olan Cyberdyne<\/a> ile i\u015fbirli\u011fi yaparak bu son teknolojiyi Suudi Arabistan’a ta\u015f\u0131yan ilk \u015firket olmu\u015ftur. Bu ortakl\u0131k, 2019 y\u0131l\u0131nda<\/a>, Cyberdyne\u2019in Hybrid Assistive Limb (HAL\u00ae<\/sup>) teknolojisinin K\u00f6rfez b\u00f6lgesinde[33]<\/a> piyasaya s\u00fcr\u00fclmesi ve Abdul Latif Jameel Hastanesi\u2019nin b\u00f6lgesel bir e\u011fitim merkezi olarak kurulmas\u0131 amac\u0131yla geni\u015fletilmi\u015ftir.<\/p>\n