![\"\"](\"https:\/\/media.alj.com\/app\/uploads\/2022\/11\/Edward-Norton-Lorenz-300x177.jpg\")
Birbirine ba\u011fl\u0131 par\u00e7alardan olu\u015fan sistemlerde, par\u00e7alardan birinde g\u00f6r\u00fclen k\u00fc\u00e7\u00fck bir de\u011fi\u015fikli\u011fin, o sistemin ba\u015fka bir noktas\u0131nda \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fikliklere yol a\u00e7abilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcren fikir \u201ckelebek etkisi\u201d olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r (g\u00fcn\u00fcm\u00fczde, matemati\u011fin bir alan\u0131 olan \u201cKaos Teorisi\u201dnin bir par\u00e7as\u0131d\u0131r).<\/p>\n
Bu kavram b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde matematik\u00e7i ve meteorolog Edward Norton Lorenz\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na dayan\u0131r.<\/p>\n
Lorenz, bir kelebek kanatlar\u0131n\u0131 \u00e7\u0131rpt\u0131ktan haftalar sonra, uzak bir yerlerde meydana gelen bir kas\u0131rgan\u0131n boyutunun, s\u00fcresinin ve y\u00f6n\u00fcn\u00fcn bundan etkilenece\u011fi \u015feklinde metaforik bir \u00f6rnek sunmu\u015ftur.<\/p>\n
\u0130nsanlar\u0131n sebep oldu\u011fu iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi nedeniyle etraf\u0131m\u0131zda meydana gelen k\u00fc\u00e7\u00fck olaylar\u0131n, bitki ve hayvan t\u00fcrlerinin ya\u015fam d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fc bozan k\u00fc\u00e7\u00fck de\u011fi\u015fiklikler yaratarak, olumlu bir ad\u0131m atmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z takdirde \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck potansiyel tehditler ortaya \u00e7\u0131karaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmek i\u00e7in bir matematik\u00e7i veya meteorolog gerekmiyor.<\/p>\n
Ancak hen\u00fcz her \u015fey kaybedilmedi. Doymak bilmeyen sanayi ve t\u00fcketim k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn etkilerini kabul ederek bu ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz sorumlulu\u011fu \u00fcstlenmeye ba\u015flamal\u0131y\u0131z. B\u00f6ylelikle, insanl\u0131k olarak gezegenimizi, sonunda kendimize zarar verecek kadar b\u00fcy\u00fck oranda talan etmenin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ecek g\u00fcc\u00fc kendimize sa\u011flam\u0131\u015f oluruz.<\/p>\n
Fenoloji, insanlar\u0131n umursamazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor<\/h2>\n
\u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fi<\/em>. \u0130ki kelimelik bu ifadeyi o kadar \u00e7ok kulland\u0131k ki neredeyse art\u0131k bir \u015fey ifade etmiyor. Peki bu g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131m\u0131z i\u00e7in asl\u0131nda ne ifade ediyor?<\/p>\n Bilimsel konu\u015fmak gerekirse bu ifade, 2021 y\u0131l\u0131nda D\u00fcnya y\u00fczey s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n 20. y\u00fczy\u0131l ortalamas\u0131ndan 0,84 \u02daC daha s\u0131cak ve sanayi \u00f6ncesi d\u00f6nemden 1,04 \u02daC daha s\u0131cak oldu\u011fu anlam\u0131na geliyor. 2013 ve 2021 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki dokuz y\u0131l\u0131n her biri, kay\u0131tlardaki en s\u0131cak 10 y\u0131l aras\u0131nda yer al\u0131yor.[1]<\/a> Daha da k\u00f6t\u00fcs\u00fc, m\u00fcdahale edilmedi\u011fi takdirde bu tablo daha can s\u0131k\u0131c\u0131 bir hal alabilir. \u0130nsan faaliyetleri \u015fu anda her y\u0131l atmosfere yakla\u015f\u0131k 11 milyar metrik ton karbon sal\u0131yor ve 2050 y\u0131l\u0131na kadar bu rakamda h\u0131zl\u0131 bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f olsa bile, bu y\u00fczy\u0131lda s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n 2,4 derece veya daha fazla artmas\u0131 \u00f6nlenemeyebilir.<\/p>\n Bu say\u0131lar, y\u00fczdesel de\u011ferler olarak \u00e7ok b\u00fcy\u00fck g\u00f6r\u00fcnmeyebilir, ancak gezegenimiz bunu hissetti ve buna tepkisini bitki ve canl\u0131 \u00f6rt\u00fcs\u00fcyle vermeye ba\u015flad\u0131. Bunu ara\u015ft\u0131ran fenoloji bilimi, d\u00f6ng\u00fcsel do\u011fal olgular ba\u011flam\u0131nda bitki ve hayvan ya\u015fam\u0131n\u0131 inceler.<\/p>\n Yak\u0131n zamanda yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fma, Kuzey Amerika yaban ar\u0131s\u0131 t\u00fcrlerinin d\u00f6rtte \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn, onlar\u0131 besleyen \u00e7i\u00e7eklerin a\u00e7mas\u0131ndan \u00f6nce, ge\u00e7mi\u015f y\u0131llara k\u0131yasla ortalama 35 g\u00fcn daha erken k\u0131\u015f uykusundan uyand\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi.[2]<\/a><\/p>\n Genel anlamda g\u0131da zincirinin i\u015fleyi\u015finin temelini olu\u015fturan bu b\u00f6ceklerin iklimsel de\u011fi\u015fimlere kar\u015f\u0131 en duyarl\u0131 t\u00fcr olduklar\u0131 kan\u0131tland\u0131. B\u00f6ceklerin k\u00fc\u00e7\u00fck ve savunmas\u0131z d\u00fcnyas\u0131nda iklim hayati \u00f6nem ta\u015f\u0131r. Bir ara\u015ft\u0131rma, s\u0131cakl\u0131klar\u0131n 1,5 \u030aC de\u011fil de 2 \u030aC artmas\u0131 halinde 2100 y\u0131l\u0131na kadar b\u00f6cek ya\u015fam alanlar\u0131ndaki kayb\u0131n \u00fc\u00e7te iki daha fazla olaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Bu, bitkilerde ve omurgal\u0131 canl\u0131larda g\u00f6zlemlenenden \u00e7ok daha y\u00fcksek bir hassasiyet.[3]<\/a><\/p>\n Bu durumdan muzdarip olan sadece b\u00f6cekler de\u011fil. 9 A\u011fustos 2022\u2019de, \u0130spanya\u2019n\u0131n Valencia liman\u0131ndaki deniz suyu y\u00fczey s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131, 2015\u2019te kaydedilen rekor de\u011feri 1 derece a\u015farak 29,72 dereceye \u00e7\u0131kt\u0131. Deniz suyundaki pH de\u011ferinin azalmas\u0131 neticesinde artan asidite, deniz ya\u015fam\u0131 i\u00e7in hayati \u00f6nemdeki kalsiyumla hayata tutunan iskeletli ve kabuklu canl\u0131lar\u0131n olu\u015fumunu engeller.<\/p>\n Buna ra\u011fmen do\u011fan\u0131n ritminin de\u011fi\u015fti\u011fini g\u00f6steren belirtilerin \u00f6nemsiz oldu\u011funu mu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz? Ar\u0131lar, bal\u0131klar\u2026 Nas\u0131l olsa insan de\u011filler, de\u011fil mi? De\u011filler, ancak bitkilerimizin tozla\u015fmas\u0131 ar\u0131lar sayesinde oluyor. Ara\u015ft\u0131rmalar, bitkilerin tozla\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan b\u00f6ceklerin yok olmas\u0131 durumunda d\u00fc\u015f\u00fck ila orta gelirli \u00fclkelerin mahsullerinde %8\u2019lik bir azalma olaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor.[4]<\/a><\/p>\n Yeti\u015fmek veya \u00e7o\u011falmak i\u00e7in art\u0131k d\u00fczg\u00fcn bir ortama sahip olmayan ve istilac\u0131 t\u00fcrler taraf\u0131ndan yok edilme ihtimali olan bal\u0131klar\u0131 ve kabuklular\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde, d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda milyarlarca insan\u0131n ana protein kayna\u011f\u0131 olarak bal\u0131\u011fa ba\u011f\u0131ml\u0131 olmas\u0131, kar\u015f\u0131m\u0131za \u00fcrk\u00fct\u00fcc\u00fc bir tablo \u00e7\u0131kar\u0131yor. Ancak, son 50 y\u0131lda a\u015f\u0131r\u0131 avlan\u0131lan t\u00fcrlerin say\u0131s\u0131 \u00fc\u00e7 kat\u0131na \u00e7\u0131kt\u0131 ve su \u00fcr\u00fcnlerinin \u00fc\u00e7te birinde \u201cbiyolojik limitlerin \u00f6tesine ge\u00e7ildi\u201d.[5]<\/sup><\/a><\/p>\n Ekosistemin temellerinden birini kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131zda b\u00fct\u00fcn yap\u0131n\u0131n sallanmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz. Bu nedenle fenoloji, hem bilimsel hem de \u00e7evreci topluluklar\u0131n ilgisini \u00e7ekiyor.<\/p>\n Karada, bitkilerin ve hayvanlar\u0131n ya\u015fam d\u00f6ng\u00fclerinin bir sonraki a\u015famas\u0131na ge\u00e7mesi tipik olarak g\u00fcn\u00fcn uzunlu\u011funa (fotoperiyot) ve s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bal\u0131klar ise nehir a\u011f\u0131zlar\u0131ndaki mevsimsel ya\u011f\u0131\u015flar\u0131 tespit ederek bu zaman\u0131, g\u00f6\u00e7lerini tamamlamak i\u00e7in kullan\u0131r. K\u00f6knar kozala\u011f\u0131 gibi di\u011fer ya\u015fam formlar\u0131, tohumlar\u0131n\u0131 yaymak ve filizlenmeyi tetiklemek i\u00e7in ate\u015fe ihtiya\u00e7 duyar.<\/p>\n Bu ili\u015fkiler, ilk ortaya \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131ndan daha da karma\u015f\u0131k olabilir. Birbirine ba\u011f\u0131ml\u0131 t\u00fcrlerin farkl\u0131 tetikleyicileri olabilir, bu nedenle d\u00f6ng\u00fcn\u00fcn bir sonraki a\u015famas\u0131na koordinasyon i\u00e7inde ge\u00e7emezler.<\/p>\n D\u00fcnyay\u0131 korumas\u0131 gereken eylemlerimiz, \u00e7a\u011flar boyunca devam eden tetikleyicilere m\u00fcdahale ederse do\u011fan\u0131n dengesi bozulur. \u00dcreme mevsimleri \u00e7ok erken ba\u015flar, mahsul k\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ya\u015fan\u0131r, t\u00fcr say\u0131lar\u0131 h\u0131zl\u0131 bir azalma s\u00fcrecine girer ve insan n\u00fcfusunun s\u00fcrekli artt\u0131\u011f\u0131 bir d\u00fcnyada (2050\u2019de 9,7 milyara ve 2100\u2019de 11,2 milyara ula\u015fabilir[7]<\/a>) a\u00e7l\u0131k artar.<\/p>\n UNEP raporu, Birle\u015fik Krall\u0131k\u2019tan Avrupa Alpleri\u2019ne ve g\u00fcney yar\u0131mk\u00fcreye kadar d\u00fcnya genelinde hem kara hem de deniz ortamlar\u0131 aras\u0131nda yayg\u0131n olarak fenotip uyumsuzluklar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. Bununla ilgili \u00e7ok say\u0131da dikkat \u00e7ekici \u00f6rnek var.<\/p>\n Sadece bir \u00e7al\u0131\u015fmada, \u201cya\u015fam evreleri\u201d her on y\u0131lda en az 2,8 g\u00fcn geri \u00e7ekilen 200\u2019den fazla t\u00fcr tespit edildi.[8]<\/a><\/p>\n K\u00fcresel \u0131s\u0131nma, makro \u00f6l\u00e7ekte t\u00fcm ekosistemler aras\u0131ndaki fenolojik karga\u015falar\u0131 derinle\u015ftirmeye ba\u015flad\u0131. Ya\u015fam d\u00f6ng\u00fclerini desteklemek i\u00e7in birden fazla ekosisteme ba\u011fl\u0131 t\u00fcrler bu durumdan hemen etkilendi. Hem su ortamlar\u0131na hem de karasal ortamlara ba\u011fl\u0131 olan ku\u015flar\u0131 veya tatl\u0131 su ve deniz ekosistemleri aras\u0131nda g\u00f6\u00e7 eden bal\u0131klar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn; UNEP\u2019in uyard\u0131\u011f\u0131 t\u00fcrden temel de\u011fi\u015fiklikler, nihai sonucu olarak \u201cgeni\u015f \u00e7apta g\u0131da a\u011f\u0131 bozulmalar\u0131na\u201d yol a\u00e7abilir.<\/p>\n Bitkilerin ya\u015famlar\u0131 da ayn\u0131 iklim tetikleyicilerine kar\u015f\u0131 hassas, bu nedenle mahsul kalitesi ve verimi ba\u015fka bir endi\u015fe kayna\u011f\u0131. Tah\u0131l ve bu\u011fday\u0131n yan\u0131 s\u0131ra armut ve elma gibi meyve a\u011fa\u00e7lar\u0131nda da fenolojik kaymalar kaydedildi.<\/p>\n Evrimin bu de\u011fi\u015fimlere ayak uydurmas\u0131na g\u00fcvenemeyiz \u00e7\u00fcnk\u00fc do\u011fal seleksiyon zaman alan bir s\u00fcre\u00e7. Baz\u0131 ku\u015flarda ve b\u00f6ceklerde nispeten h\u0131zl\u0131 \u201cmikroevrimler\u201d ya\u015fansa da \u00f6nceki \u0131s\u0131nma d\u00f6nemlerine g\u00f6re potansiyel olarak 100 kat daha h\u0131zl\u0131 ger\u00e7ekle\u015fen iklimsel \u0131s\u0131nma s\u00fcrecinde bu savunma arac\u0131 bile etkisiz hale getirilecektir.<\/p>\n Belki bunlar, insanl\u0131k olarak oturup i\u00e7inde bulundu\u011fumuz durumu fark etmemizi sa\u011flayacak ger\u00e7eklerdir. Biyosferden d\u0131\u015flanm\u0131\u015f olarak ya\u015fam\u0131yoruz, onun bir par\u00e7as\u0131y\u0131z ve hayatta kalmam\u0131z buna ba\u011fl\u0131.<\/p>\n Hayvanlar a\u00e7 kal\u0131rsa, deniz ya\u015fam\u0131 t\u00fckenirse, mahsul k\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ya\u015fan\u0131rsa biz de a\u00e7 kal\u0131r\u0131z, azal\u0131r\u0131z ve t\u00fckeniriz. Bu nedenle do\u011fan\u0131n erken uyar\u0131 sistemine uyum sa\u011flamam\u0131z gerekiyor.<\/p>\n Etraf\u0131m\u0131zdaki bitkiler ve hayvanlar hayatta kalma m\u00fccadelelerini kaybederken ve ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak ya\u015fam standartlar\u0131m\u0131z\u0131 kaybederken arkam\u0131za yaslan\u0131p olan biteni izlemek zorunda de\u011filiz. Do\u011fan\u0131n h\u0131zla de\u011fi\u015fen ritimlerinden kaynaklanan baz\u0131 zorluklar\u0131n \u00fcstesinden gelmek i\u00e7in yapabilece\u011fimiz \u015feyler var. Bunlar\u0131 Fenolojinin Be\u015f Temeli<\/em> olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn:<\/p>\n Fenoloji, iklim de\u011fi\u015fikli\u011finin \u00f6nemli bir g\u00f6stergesi olarak belirlenmi\u015ftir[9]<\/a>.<\/p>\n Kamu ve \u00f6zel sekt\u00f6r\u00fcn, bu benzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f zorlu\u011fu a\u015fmaya y\u00f6nelik olarak kamusal kapsamda enerji altyap\u0131s\u0131 planlamas\u0131 ve yasal \u00e7er\u00e7eveleri, \u00f6zel sekt\u00f6r kapsam\u0131nda ise b\u00fcy\u00fck finansal kaynaklar\u0131 ve hedefli teknolojik yat\u0131r\u0131mlar\u0131 uyumla\u015ft\u0131rmas\u0131 gerekmektedir.<\/p>\n De\u011fi\u015fen fenolojinin tek ba\u015f\u0131na bile bir uyar\u0131 niteli\u011fi ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131, tehlikeli bir \u015fekilde \u0131s\u0131nan bir d\u00fcnya, en \u00fcst d\u00fczeydeki h\u00fck\u00fcmetlerden ve b\u00fcy\u00fck i\u015fletmelerden en alt seviyedeki toplumsal projelere kadar toplumun her katman\u0131na eyleme ge\u00e7me konusunda ilham vermelidir.<\/p>\n Ger\u00e7ekten de d\u00fcnya genelinde insanlar\u0131n tek bir ses oldu\u011funu ve vizyonlar\u0131n uyum sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Do\u011fan\u0131n de\u011fi\u015fken ritimlerini izlemenin \u00f6nemi, k\u00fcresel, b\u00f6lgesel ve ulusal \u2018vatanda\u015f bilimi\u2019 fenoloji kolektiflerinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda g\u00f6r\u00fclebilir.[10]<\/a><\/p>\n K\u00fcresel Fenolojik \u0130zleme Program\u0131<\/a>, Kutup Dairesi\u2019nden g\u00fcneydeki tropik b\u00f6lgelere kadar uzanan fenotip aktiviteyi izler. Benzer \u015fekilde, Afrika Fenoloji A\u011f\u0131<\/a> meyve \u00fcretimi ve \u00e7i\u00e7ek a\u00e7ma gibi biyolojik d\u00f6ng\u00fcleri incelemeleri i\u00e7in \u00e7evre bilimcileri ve meteorologlar\u0131 bir araya getirir. Yaln\u0131zca hava, toprak ve su kalitesini de\u011fil, ayn\u0131 zamanda bir tesis a\u011f\u0131 boyunca bitki ve hayvan faaliyetlerini de kay\u0131t alt\u0131na alan Birle\u015fik Krall\u0131k \u00c7evresel De\u011fi\u015fim A\u011f\u0131<\/a> ve ABD Ulusal Fenoloji A\u011f\u0131<\/a> da bu kapsamda g\u00f6r\u00fclebilir.<\/p>\n Dikkate al\u0131nmas\u0131 gereken fenolojik kan\u0131tlar artmaya devam ettik\u00e7e, belki de iklim de\u011fi\u015fikli\u011finin ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 varolu\u015fsal sorularla tek v\u00fccut olarak y\u00fczle\u015fmeye ba\u015flayabiliriz.<\/p>\n Bu misyonda Abdul Latif Jameel<\/a> olarak \u00fczerimize d\u00fc\u015feni yap\u0131yoruz. S\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir enerji alan\u0131ndaki amiral gemisi i\u015fletmemiz Fotowatio Renewable Ventures (FRV<\/a>) \u015fu anda be\u015f k\u0131taya yay\u0131lm\u0131\u015f elliden fazla g\u00fcne\u015f ve r\u00fczgar santralini i\u015fletiyor ve 2024 y\u0131l\u0131na kadar 4 GW kurulu kapasiteye ula\u015fmas\u0131 bekleniyor.[11]<\/a> Jameel Investment Management Company (JIMCO<\/a>) taraf\u0131ndan elektrikli ula\u015f\u0131m<\/a> sekt\u00f6r\u00fcnde \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7an Greaves Electric Mobility<\/a>, Joby Aviation<\/a> ve Rivian<\/a> gibi kurulu\u015flara yap\u0131lan yat\u0131r\u0131mlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ula\u015ft\u0131rma sekt\u00f6r\u00fcnde de ye\u015fil d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc hedefliyoruz.<\/p>\n Jameel Ailesinin Community Jameel<\/a>\u2019i de i\u00e7eren k\u00fcresel hay\u0131rseverlik faaliyetleri, iklim de\u011fi\u015fikli\u011finin etkilerini ve savunmas\u0131z topluluklar \u00fczerindeki etkilerinin izlenmesine yard\u0131mc\u0131 olmak i\u00e7in d\u00fcnya genelinde giri\u015fimleri ve bu sorunlar\u0131n \u00fcstesinden gelinmesine yard\u0131mc\u0131 olabilecek \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7an ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 destekliyor.<\/p>\n Bu faaliyetler aras\u0131nda su ve g\u0131da sistemlerine y\u00f6nelik ara\u015ft\u0131rma, yenilik ve disiplinler aras\u0131 i\u015f birliklerini besleyen MIT<\/a>\u2019deki (2014 y\u0131l\u0131nda Community Jameel ve MIT taraf\u0131ndan ortakla\u015fa kurulan) Abdul Latif Jameel Su ve G\u0131da Sistemleri Laboratuvar\u0131 (J-WAFS<\/a>) bulunuyor. Jameel G\u0131da G\u00fcvenli\u011fi Erken Eylem G\u00f6zlemevi<\/a>, Do\u011fu Afrika\u2019da iklimle ilgili g\u0131da g\u00fcvenli\u011fini ve beslenme imkanlar\u0131n\u0131 iyile\u015ftirmek i\u00e7in yerel bilgileri, veri bilimini ve insani yard\u0131m faaliyetlerini bir araya getiriyor.<\/p>\n Benzer \u015fekilde, yak\u0131n zamanda lansman\u0131 yap\u0131lan Jameel G\u0131da Ticareti ve K\u0131r\u0131lganl\u0131k Endeksi<\/a>, \u00fclkelerin g\u0131da g\u00fcvenli\u011fi konusundaki k\u0131r\u0131lganl\u0131klar\u0131n\u0131 de\u011ferlendiren kapsaml\u0131 bir endeks. Burada ama\u00e7, iklimle ilgili farkl\u0131 senaryolar alt\u0131nda k\u00fcresel g\u0131da talebini, arz\u0131n\u0131 ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ticaretin seyrini tahmin etmek i\u00e7in bir model geli\u015ftirmek. Community Jameel ve AEON Collective<\/a> \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde y\u00fcr\u00fct\u00fclen K\u0130K Ya\u015fanabilir \u0130klim<\/a> projesi, K\u00f6rfez \u0130\u015f Birli\u011fi Konseyi (K\u0130K) b\u00f6lgesinde iklim de\u011fi\u015fikli\u011finin sa\u011fl\u0131k \u00fczerindeki etkisine dair kan\u0131tlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131karmak ve de\u011ferlendirmek i\u00e7in d\u00fcnya standartlar\u0131nda ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 bir araya getiriyor.<\/p>\n Hi\u00e7 kimse dura\u011fan bir d\u00fcnyada ya\u015f\u0131yormu\u015fuz gibi davranm\u0131yor. Ya\u015fam\u0131n ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 3-4 milyar y\u0131l \u00f6ncesinden beri iklimimiz karma\u015fa i\u00e7indeydi. Ancak hava sistemleri ve atmosferik kompozisyonlardaki kademeli de\u011fi\u015fiklikler evrimin g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar bu de\u011fi\u015fimlere ayak uydurmas\u0131na ve uyum sa\u011flamas\u0131na olanak tan\u0131d\u0131.<\/p>\n Art\u0131k b\u00f6yle olmayacak. \u0130nsanlar\u0131n neden oldu\u011fu iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi benzersiz bir h\u0131zla ilerliyor ve pek \u00e7ok bitki ve hayvan t\u00fcr\u00fc beslenme ve \u00fcremede zorlan\u0131yor. Pek \u00e7ok canl\u0131 bu s\u00fcre\u00e7te yok olacak ve bu sadece onlar i\u00e7in de\u011fil ayn\u0131 zamanda onlarla beslenen avc\u0131lar ve g\u0131da zincirinin tepesindeki t\u00fcm canl\u0131lar i\u00e7in de bir ikilem.<\/p>\n Ekosistemden bir \u015fekilde \u2018ayr\u0131\u2019 oldu\u011fumuza veya bu ini\u015f \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131 ihtiya\u00e7lar\u0131m\u0131za uygun \u015fekilde y\u00f6nlendirebilece\u011fimize dair bilin\u00e7alt\u0131m\u0131zdaki inanc\u0131m\u0131z, en b\u00fcy\u00fck hatam\u0131z olabilir. Ger\u00e7ekte, do\u011fal d\u00fcnyan\u0131n mekanizmalar\u0131yla oynad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ba\u015f\u0131m\u0131za geleceklerden kendimiz sorumlu oluruz. Gezegendeki b\u00fcy\u00fck ya da k\u00fc\u00e7\u00fck t\u00fcm di\u011fer yarat\u0131klar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, \u00e7\u00f6ken bir ekosistemde kas\u0131rgaya yakalanan kal\u0131nt\u0131lar kadar \u00e7aresiz kurbanlar olaca\u011f\u0131z.<\/p>\n Al\u00e7akg\u00f6n\u00fcll\u00fc olmal\u0131; ekosistemin k\u00fc\u00e7\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 olu\u015fturdu\u011fumuzu ve ekosistemin bize<\/em> duydu\u011fundan daha \u00e7ok bizim ona<\/em> ihtiya\u00e7 duydu\u011fumuzu kabul etmeliyiz. Do\u011fa, gitti\u011fimiz yolda yeterince tehlike i\u015fareti veriyor. Bu fenolojik de\u011fi\u015fimler, g\u00f6rebildiklerimizin sadece bir k\u0131sm\u0131.<\/p>\n Bu uyar\u0131 i\u015faretlerini g\u00f6zlemliyorsak art\u0131k tepki vermeliyiz. Ancak o zaman bilimi kucaklayabilir, ayd\u0131nlanm\u0131\u015f bir \u015fekilde hareket edebilir ve belki de kurtulu\u015fumuzu organize edebiliriz.<\/p>\n [1]<\/a> https:\/\/www.climate.gov\/news-features\/understanding-climate\/climate-change-global-temperature<\/a><\/p>\n [2]<\/a> https:\/\/www.natureworldnews.com\/articles\/52854\/20220831\/dying-bumblebees-increase-early-spring-forces-shortened-hibernation-35-days.htm<\/a><\/p>\n [3]<\/a> https:\/\/www.unep.org\/news-and-stories\/story\/climate-change-hits-natures-delicate-interdependencies<\/a><\/p>\n [4]<\/a> https:\/\/ourworldindata.org\/pollinator-dependence<\/a><\/p>\n [5]<\/a> https:\/\/www.worldwildlife.org\/threats\/overfishing<\/a><\/p>\n [6]<\/a> https:\/\/wedocs.unep.org\/bitstream\/handle\/20.500.11822\/38062\/Frontiers_2022CH3.pdf<\/a><\/p>\n [7]<\/a> https:\/\/www.un.org\/en\/global-issues\/population#:~:text=The%20world%20population%20is%20projected,surrounding%20these%20latest%20population%20projections<\/a>.<\/p>\n [8]<\/a> https:\/\/wedocs.unep.org\/bitstream\/handle\/20.500.11822\/38062\/Frontiers_2022CH3.pdf<\/sup><\/a><\/p>\n [9]<\/a> https:\/\/onlinelibrary.wiley.com\/doi\/full\/10.1111\/ele.12135<\/a><\/p>\n [10]<\/a> https:\/\/wedocs.unep.org\/bitstream\/handle\/20.500.11822\/38062\/Frontiers_2022CH3.pdf<\/a><\/p>\n [11]<\/a> https:\/\/frv.com\/en\/<\/a><\/p>\n","protected":false},"featured_media":103836,"template":"","tags":[],"acf":[],"yoast_head":"\n![\"\"](\"https:\/\/media.alj.com\/app\/uploads\/2022\/11\/Rhythms-of-Nature-surface-temperatures-scaled.jpg\")
<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/media.alj.com\/app\/uploads\/2022\/11\/damien-tupinier-OFEvgVfr6iU-unsplash-scaled.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/media.alj.com\/app\/uploads\/2022\/11\/Rhythms-of-Nature-pollinator-scaled.jpg\")
<\/p>\nKan\u0131tlar, farkl\u0131 k\u0131talar\u0131 ve t\u00fcrleri kaps\u0131yor<\/h2>\n
![\"United](\"https:\/\/media.alj.com\/app\/uploads\/2020\/01\/UNEP-150x129.png\")
BM \u00c7evre Program\u0131 (UNEP<\/a>), \u201cG\u0131da zincirlerindeki bitkiler, geli\u015fimlerini kendi \u00fczerinde beslenen hayvanlardan daha h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015ftirebilir ve bu da fenotip uyumsuzluklara yol a\u00e7abilir.\u201d<\/em> diyor (Frontiers 2022: Noise, Blazes & Mismatches<\/em><\/a> raporu). Bu; \u00fcreme, b\u00fcy\u00fcme ve hayatta kalma a\u00e7\u0131s\u0131ndan ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz sonu\u00e7lar\u0131 olan bir avc\u0131\/av dengesizli\u011fine yol a\u00e7acakt\u0131r.[6]<\/sup><\/a><\/p>\n\n
![\"\"](\"https:\/\/media.alj.com\/app\/uploads\/2022\/11\/ricardo-gomez-angel-4hhP-Ud4e84-unsplash-scaled.jpg\")
Do\u011fa y\u00fcksek sesle ve net bir \u015fekilde uyar\u0131yor; \u015fimdi harekete ge\u00e7meliyiz<\/h2>\n
\n
\u0130\u015f birli\u011fi yoluyla ilerleme<\/h2>\n
![\"\"](\"https:\/\/media.alj.com\/app\/uploads\/2022\/11\/Rhythms-of-Nature-phenology-scaled.jpg\")
<\/p>\nDo\u011fan\u0131n \u201ctehlike i\u015faretlerini\u201d g\u00f6rmezden gelmek, bo\u015f yere risk almakt\u0131r<\/h2>\n