2022 y\u0131l\u0131nda onlarca milyar dolarl\u0131k hava felaketi D\u00fcnya\u2019y\u0131 etkiledi ve bu y\u0131l, kurakl\u0131k konusunda rekor k\u0131r\u0131lan ikinci en maliyetli y\u0131l oldu[1]<\/a>. Ayr\u0131ca, en az 29 milyar ABD dolar\u0131na[2]<\/a> mal olan \u00fc\u00e7 mega felaketin yan\u0131 s\u0131ra Avrupa\u2019da kaosa neden olan bir s\u0131cakl\u0131k dalgas\u0131ndan[3]<\/a>, Hindistan ve Pakistan\u2019da binlerce toplu \u00f6l\u00fcme ve y\u0131k\u0131c\u0131 muson sellerinden bahsetmiyoruz bile.<\/p>\n Daha 2023\u2019\u00fcn yar\u0131s\u0131na bile gelmedik ve \u015fimdiden Kaliforniya\u2019da sel felaketleri, Afganistan\u2019da -28\u00a0o<\/sup>C hava s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 ve Avrupa\u2019da kar ya\u011f\u0131\u015f\u0131 ger\u00e7ekle\u015femeyecek kadar s\u0131cak[4]<\/a> oldu\u011fu i\u00e7in kapanan kayak merkezleri var. G\u00fcney Afrika\u2019da Freddy Kas\u0131rgas\u0131 Mozambik, Malavi ve Madagaskar\u2019da 80.000\u2019den fazla insan\u0131 yurdundan etmi\u015f ve G\u00fcney Yar\u0131m K\u00fcre\u2019de kay\u0131tlara ge\u00e7en en uzun s\u00fcren kas\u0131rgalardan biri olmu\u015ftur. En uzun ikinci f\u0131rt\u0131na 2016 y\u0131l\u0131nda g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n Nisan 2023\u2019te bir kas\u0131rga ABD\u2019nin Mississippi eyaletinde k\u00fc\u00e7\u00fck bir kasaba olan Rolling Fork\u2019u y\u0131k\u0131p ge\u00e7erek 25 ki\u015finin hayat\u0131na mal oldu. Bu bir kas\u0131rga i\u00e7in bile s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 bir durumdu. \u0130lk bulgular hortumun Geli\u015fmi\u015f Fujita (EF) \u00f6l\u00e7e\u011fine g\u00f6re d\u00f6rt \u015fiddetinde oldu\u011funu, yani \u00fc\u00e7 saniyede 265 ila 320 km\/saat h\u0131zla esti\u011fini ve enkaz\u0131 9\u00a0km yukar\u0131ya savurdu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir[5]<\/a>. ABD\u2019deki Ulusal Hava Durumu Servisi, bu t\u00fcr f\u0131rt\u0131nalar\u0131n nadir g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve en y\u0131k\u0131c\u0131 olanlardan biri oldu\u011funu belirtti.<\/p>\n \u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fi ile ola\u011fan\u00fcst\u00fc hava olaylar\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fki sa\u011flam kan\u0131tlara dayanmaktad\u0131r. \u0130nsan kaynakl\u0131 sera gazlar\u0131 nedeniyle D\u00fcnya atmosferinin alt katmanlar\u0131 daha nemli ve s\u0131cak<\/a> hale gelerek f\u0131rt\u0131nalar ve di\u011fer ola\u011fan\u00fcst\u00fc hava olaylar\u0131 i\u00e7in daha fazla enerjinin a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 ko\u015fullar\u0131 yarat\u0131yor[6]<\/a>. Bilim insanlar\u0131 \u201cola\u011fan\u00fcst\u00fc hava olaylar\u0131n\u0131\u201d, ayn\u0131 b\u00f6lgede g\u00f6r\u00fclen \u00f6nceki hava olaylar\u0131n\u0131n %90-%95\u2019inden farkl\u0131 olaylar olarak tan\u0131mlar.<\/p>\n Sel riskini art\u0131ran \u015fiddetli sa\u011fanak ve kar ya\u011f\u0131\u015f\u0131 olaylar\u0131 daha s\u0131k hale geliyor. K\u00fcresel s\u0131cakl\u0131klar\u0131n artmas\u0131, orman yang\u0131nlar\u0131yla ilgili bir \u00f6nceki yaz\u0131mda<\/a> da bahsetti\u011fim gibi, s\u0131cak hava dalgalar\u0131n\u0131 daha yayg\u0131n, daha \u015fiddetli ve daha uzun s\u00fcreli hale getiriyor. 2018 Ulusal \u0130klim De\u011ferlendirmesi, ABD\u2019de s\u0131cak hava dalgalar\u0131n\u0131n s\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n 1960\u2019lardan bu yana \u00fc\u00e7e katland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ortalama s\u0131cak hava dalgas\u0131 mevsiminin 45 g\u00fcn daha uzad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymu\u015ftur[7]<\/a>. BM H\u00fck\u00fcmetleraras\u0131 \u0130klim De\u011fi\u015fikli\u011fi Paneli (IPCC) gezegenimiz genelinde benzer bir gidi\u015fat bekliyor.<\/p>\n S\u0131cak hava dalgalar\u0131 s\u0131kla\u015ft\u0131k\u00e7a ve daha uzun s\u00fcre devam ettik\u00e7e farkl\u0131 konumlarda e\u015f zamanl\u0131 olarak daha s\u0131k meydana gelmeye ba\u015flam\u0131\u015f, bu da \u201ce\u015f zamanl\u0131 s\u0131cak hava dalgas\u0131\u201d ad\u0131 verilen yeni bir terimin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na neden olmu\u015ftur. Bu, orta enlemlerdeki herhangi iki b\u00f6lgenin ayn\u0131 anda b\u00fcy\u00fck s\u0131cak hava dalgas\u0131 ya\u015famas\u0131d\u0131r. 1980\u2019lerde e\u015f zamanl\u0131 s\u0131cak hava dalgalar\u0131 yaz aylar\u0131nda yaln\u0131zca 20-30 g\u00fcn boyunca meydana geliyordu. 2020\u2019lerdeyse ayn\u0131 mevsimde neredeyse her g\u00fcn ger\u00e7ekle\u015fiyor. Son 40 y\u0131lda e\u015f zamanl\u0131 s\u0131cak hava dalgalar\u0131n\u0131n s\u0131kl\u0131\u011f\u0131, k\u00fcresel \u0131s\u0131nma nedeniyle alt\u0131 kat artarak yakla\u015f\u0131k %46 daha fazla alan\u0131 kas\u0131p kavurmakta ve 40 y\u0131l \u00f6ncesine g\u00f6re %17 daha y\u00fcksek azami yo\u011funluklara ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r[8]<\/a>.<\/p>\n Daha y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131klar\u0131n bir ba\u015fka sonucu da daha s\u0131cak okyanus sular\u0131n\u0131n daha s\u0131cak ve nemli atmosferle birle\u015fmesi sonucu giderek daha \u015fiddetli hale gelen kas\u0131rgalard\u0131r. En \u015fiddetli kas\u0131rgalar daha yo\u011fun olarak ya\u015fanacak, daha fazla ya\u011f\u0131\u015f \u00fcretecek, yeni etki alanlar\u0131na ula\u015facak ve muhtemelen daha b\u00fcy\u00fck ve uzun s\u00fcreli olacakt\u0131r. Bu durum, eriyen kutup buzullar\u0131n\u0131n neden oldu\u011fu deniz seviyelerindeki art\u0131\u015f nedeniyle daha da karma\u015f\u0131k hale geliyor; yani k\u0131y\u0131 f\u0131rt\u0131nalar\u0131 s\u0131ras\u0131nda daha da fazla deniz suyu k\u0131y\u0131ya itiliyor. Daha fazla deniz suyu ve daha fazla ya\u011f\u0131\u015f, daha y\u0131k\u0131c\u0131 f\u0131rt\u0131na dalgalanmalar\u0131 ve sel anlam\u0131na gelir.<\/p>\n K\u00fcresel \u0131s\u0131nman\u0131n kas\u0131rgalar\u0131 daha yo\u011funla\u015ft\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 bilsek de daha s\u0131k hale getirip getirmeyece\u011fi bilinmemektedir. Benzer \u015fekilde, k\u00fcresel \u0131s\u0131nmayla birlikte kas\u0131rgaya neden olan baz\u0131 ko\u015fullar artacak olsa da daha fazla kas\u0131rga olup olmayaca\u011f\u0131ndan emin olamay\u0131z; \u00e7\u00fcnk\u00fc r\u00fczgarlar\u0131n dikey ve yatay varyasyonlar\u0131ndaki de\u011fi\u015fiklikler ve di\u011fer etkenler belirsizdir.<\/p>\n Hava durumu sistemleri karma\u015f\u0131kt\u0131r ve herhangi bir m\u00fcnferit ola\u011fan\u00fcst\u00fc hava durumu olay\u0131na katk\u0131da bulunan bir\u00e7ok fakt\u00f6r vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin, El Ni\u00f1o ve La Ni\u00f1a, D\u00fcnyan\u0131n iklim sistemindeki[9]<\/a> en b\u00fcy\u00fck dalgalanmalard\u0131r ve d\u00fcnya genelinde hava durumu d\u00fczenleri i\u00e7in sonu\u00e7lar\u0131 olabilir.<\/p>\n El Ni\u00f1o, tipik olarak Orta Do\u011fu Ekvator Pasifik b\u00f6lgesinde yo\u011funla\u015fan, her birka\u00e7 y\u0131lda bir ger\u00e7ekle\u015fen deniz y\u00fczeyi s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0131s\u0131nmas\u0131 anlam\u0131na gelir. El Ni\u00f1o, b\u00f6lgedeki deniz s\u0131cakl\u0131klar\u0131 uzun vadeli ortalaman\u0131n 0,5 \u2070C \u00fczerine \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda duyurulur, bu da Do\u011fu Pasifik\u2019teki ortalama hava ko\u015fullar\u0131ndan daha s\u0131cak olmas\u0131 anlam\u0131na gelir. La Ni\u00f1a, Ekvator Pasifik b\u00f6lgesindeki ortalama s\u0131cakl\u0131klar\u0131n tersi \u015fekilde daha so\u011fuk dalgalanmalarla daha serin ve daha kuru havalara yol a\u00e7ar.<\/p>\n Hem El Ni\u00f1o hem de La Ni\u00f1a, ya\u011f\u0131\u015f \u015fekillerini, atmosfer bas\u0131nc\u0131n\u0131 ve okyanus ak\u0131nt\u0131lar\u0131yla birlikte D\u00fcnya y\u00fczeyinde termal enerjiyi da\u011f\u0131tan b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekli hava hareketi diyebilece\u011fimiz k\u00fcresel atmosferik dola\u015f\u0131m\u0131 etkiler. Bu de\u011fi\u015fiklikler, d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda bir\u00e7ok b\u00f6lgede iklim de\u011fi\u015fkenli\u011finin ana kaynaklar\u0131n\u0131 olu\u015fturur. El Ni\u00f1o ve La Ni\u00f1a birlikte El Ni\u00f1o-Southern Osilasyonu (ENSO) olarak bilinir ve sal\u0131n\u0131m, denizdeki El Ni\u00f1o ve La Ni\u00f1a b\u00f6l\u00fcmlerine e\u015flik eden Tropik Pasifik\u2019in do\u011fusu ve bat\u0131s\u0131 aras\u0131ndaki atmosferik bas\u0131n\u00e7taki de\u011fi\u015fikliklere i\u015faret eder.<\/p>\n Ara\u015ft\u0131rmalar, ENSO d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fcn t\u00fcm d\u00fcnyay\u0131 etkiledi\u011fini g\u00f6stermektedir. \u00d6rne\u011fin, El Ni\u00f1o y\u0131llar\u0131 Birle\u015fik Krall\u0131k\u2019ta daha so\u011fuk k\u0131\u015flar ve Amerika Birle\u015fik Devletleri\u2019nin g\u00fcneyinde daha serin ve ya\u011f\u0131\u015fl\u0131 havalar ya\u015fanmas\u0131 ihtimalini art\u0131r\u0131rken, Kuzey Atlantik\u2019te tropikal f\u0131rt\u0131na ya\u015fanma riskini azaltabilir. La Ni\u00f1a ise tam tersidir. Atlantik\u2019te tropik f\u0131rt\u0131nalar\u0131 ve G\u00fcneydo\u011fu Asya\u2019daki musonlar\u0131 daha \u015fiddetli hale getirebilir; Avustralya\u2019daysa sel riskini art\u0131rabilir.<\/p>\n El Ni\u00f1o ve La Ni\u00f1a, birbiriyle etkile\u015fim halinde olan bir\u00e7ok fakt\u00f6r\u00fcn\u00fcn yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 do\u011fal iklim de\u011fi\u015fkenli\u011finin efsanevi yap\u0131lar\u0131d\u0131r. Imperial College London\u2019da iklim bilimcisi olan Caroline Wainwright[10]<\/a>, \u201cHer olay, iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi ve iklim de\u011fi\u015fkenli\u011finin bir kombinasyonudur\u201d diyor. Bu, iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi \u015f\u00fcphecilerinin \u201cola\u011fan\u00fcst\u00fc hava ko\u015fullar\u0131 her zaman var olmu\u015ftur\u201d diyebilmesini sa\u011flayan bir n\u00fcans olarak herhangi bir ola\u011fan\u00fcst\u00fc hava olay\u0131n\u0131n insan kaynakl\u0131 iklim de\u011fi\u015fikli\u011fiyle ili\u015fkilendirilmesini zorla\u015ft\u0131r\u0131r. Buna kar\u015f\u0131n ara\u015ft\u0131rmalar, genel olarak \u0131s\u0131nan iklimin bir olay\u0131 daha \u015fiddetli ya da ger\u00e7ekle\u015fme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 daha y\u00fcksek hale getirdi\u011fini g\u00f6stermektedir[11]<\/a>.<\/p>\n Pakistan\u2019da yak\u0131n zamanda meydana gelen ve \u00fclkenin \u00fc\u00e7te birini sular alt\u0131nda b\u0131rakan sel felaketi, birden fazla fakt\u00f6r\u00fcn nas\u0131l etkili olabildi\u011fini g\u00f6stermektedir. Fazladan her Santigrat derece i\u00e7in havada fazladan %7 nem olu\u015fur, bu nedenle daha fazla a\u015f\u0131r\u0131 ya\u011f\u0131\u015f ve daha fazla sel bask\u0131n\u0131 tehlikesi s\u00f6z konusu demektir. K\u00fcresel \u0131s\u0131nma da\u011flar\u0131n y\u00fcksek kesimlerindeki buzullar\u0131 da etkiler ve ilkbahar\u0131n gelmesiyle birlikte daha \u00f6nce buz halinde duran su da \u00e7\u00f6z\u00fclmeye ba\u015flar. 2022\u2019de Himalayalar\u2019daki al\u0131\u015f\u0131lmad\u0131k derecede y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131klar, buzullar\u0131 eriterek \u0130ndus Nehri ve La Ni\u00f1a\u2019dan etkilenen \u015fiddetli muson ya\u011fmurlar\u0131n\u0131 kontrol alt\u0131na almakta zorlanan di\u011fer su yollar\u0131 \u00fczerindeki bask\u0131y\u0131 art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Pakistan genelinde bu d\u00f6nemde normalden %243 daha fazla ya\u011f\u0131\u015f al\u0131nm\u0131\u015f ve kay\u0131tlar\u0131n tutulmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 1961 y\u0131l\u0131ndan bu yana \u015fimdiye kadarki en ya\u011f\u0131\u015fl\u0131 A\u011fustos ay\u0131 ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r[12]<\/a>.<\/p>\n D\u00fcnyadaki hava olaylar\u0131ndaki belirsizlik art\u0131yor \u00e7\u00fcnk\u00fc ENSO d\u00f6ng\u00fcs\u00fc gibi bir olgunun iklim de\u011fi\u015fikli\u011finden nas\u0131l etkilenebilece\u011fini ger\u00e7ekten anlayam\u0131yoruz. \u00d6rne\u011fin 2022 y\u0131l\u0131, La Ni\u00f1a\u2019n\u0131n \u00fcst \u00fcste \u00fc\u00e7 kez olu\u015ftu\u011fu bir y\u0131ld\u0131, bu y\u00fczy\u0131lda ilk kez b\u00f6yle bir \u201c\u00fc\u00e7l\u00fc e\u011filim\u201d kaydedildi. Normalde ENSO \u00fc\u00e7 ila yedi y\u0131ll\u0131k bir d\u00f6ng\u00fcde hareket eder ve g\u00fc\u00e7l\u00fc El Ni\u00f1o\u2019lar\u0131n ard\u0131ndan dengeleyici bir La Ni\u00f1a gelirdi.<\/p>\n La Ni\u00f1a y\u0131llar\u0131 daha da \u0131s\u0131n\u0131yor ve s\u0131kla\u015f\u0131yor. Mart 2022\u2019de, Avustralya\u2019daki B\u00fcy\u00fck Bariyer Resiflerinden sorumlu yetkililer, mercan resifinin artan s\u0131cakl\u0131klara tepki olarak simbiyotik algler \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 kitlesel bir beyazla\u015fma olay\u0131 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131[13]<\/a>. Modern zamanlar\u0131n bu t\u00fcrden sadece alt\u0131nc\u0131 olay\u0131 olan bu olay, ayn\u0131 zamanda bir La Ni\u00f1a y\u0131l\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen ilk olay oldu. 2020 y\u0131l\u0131n\u0131n La Ni\u00f1a\u2019s\u0131 daha y\u00fcksek s\u0131cakl\u0131klar, artan seller ve ciddi kurakl\u0131klarla gelecek olan b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fimin habercisi olabilir.<\/p>\n Al\u0131\u015f\u0131lmad\u0131k hava durumlar\u0131n\u0131n artan s\u0131kl\u0131\u011f\u0131yla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalan baz\u0131 \u00fclkeler, bulutlar\u0131n \u00fcretti\u011fi ya\u011f\u0131\u015f miktar\u0131n\u0131 veya t\u00fcr\u00fcn\u00fc de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in \u201cbulut tohumlama\u201d olarak bilinen bir teknik kullanarak do\u011faya yard\u0131m etmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Di\u011ferleri ise altyap\u0131lar\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirerek bu etkileri azaltmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. K\u0131sa vadede, bu t\u00fcr \u00e7abalar iyi niyetlidir. Ne var ki tam olarak anlayamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu hava ko\u015fullar\u0131na do\u011frudan m\u00fcdahale etmekle istenmeyen sonu\u00e7lar yasas\u0131na kurban gitme riskini ta\u015f\u0131yoruz. Bir zamanlar d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck mucidi olarak kabul edilen Thomas Midgley Junior\u2019\u0131n hikayesi buna \u00f6rnek olarak g\u00f6sterilebilir[14]<\/a>.<\/p>\n Thomas Midgley Junior, i\u00e7ten yanmal\u0131 motoru daha verimli hale getiren ve buzdolaplar\u0131n\u0131n g\u00fcvenli bir \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan ilk kloroflorokarbon (CFC) olan Freon\u2019u yaratan petrole kur\u015fun koyma y\u00f6ntemini icat etti. Daha h\u0131zl\u0131 ve daha g\u00fc\u00e7l\u00fc arabalar ile daha so\u011fuk ve daha verimli buzdolaplar\u0131. Bir ta\u015fla iki ku\u015f! Onlarca y\u0131l sonra, her iki yenili\u011fin etkilerinin Midgley\u2019in tahmin edebilece\u011finden daha kapsaml\u0131 oldu\u011funu ke\u015ffettik.<\/p>\n Kur\u015funlu benzin sadece kalp hastal\u0131\u011f\u0131na, inmelere ve kansere neden olmakla kalmad\u0131,[15]<\/a> ayn\u0131 zamanda kutup buz \u00e7ekirdeklerindeki kur\u015fun konsantrasyonlar\u0131n\u0131 da %350 oran\u0131nda art\u0131rd\u0131, CFC\u2019lerse ozon tabakas\u0131nda bir delik a\u00e7an ve iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi fikrini ilk kez insanlara g\u00f6steren orijinal \u201csera gazlar\u0131\u201d oldu.<\/p>\n Bulut tohumlaman\u0131n, alt\u0131 dondurulan belirli bulut t\u00fcrlerine g\u00fcm\u00fc\u015f iyod\u00fcr gibi k\u00fc\u00e7\u00fck buz \u00e7ekirdekleri ekleyerek ya\u011fmur veya kar \u00fcretme yeteneklerini iyile\u015ftirdi\u011fi iddia ediliyor. Bu \u00e7ekirdekler kar tanelerinin olu\u015fmas\u0131 i\u00e7in bir temel olu\u015fturur. G\u00fcneydo\u011fu Asya \u00fclkeleri bu tekni\u011fi kurak mevsimlerde belirsizlikleri gidermek i\u00e7in kullan\u0131rken Amerika\u2019daki kayak merkezleri, pistlerini iyi durumda tutmak i\u00e7in kullan\u0131yor[16]<\/a>.<\/p>\n Birle\u015fik Arap Emirlikleri (BAE), k\u0131sa s\u00fcre \u00f6nce Abu Dabi\u2019deki bir havaliman\u0131ndan y\u0131lda 200 kez u\u00e7u\u015f yap\u0131lan, d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck bulut tohumlama programlar\u0131ndan birine ba\u015flad\u0131. Bu bile kendi program\u0131na y\u0131lda en az 200 milyon ABD dolar\u0131 harcayan \u00c7in\u2019in[17]<\/a> yan\u0131nda devede kulak kal\u0131yor. Bu uygulamalar 2018\u2019de 5 milyon kilometrekareyi, ba\u015fka bir deyi\u015fle \u00c7in topraklar\u0131n\u0131n yar\u0131s\u0131ndan fazlas\u0131n\u0131, kaps\u0131yordu ve bu alan\u0131n her y\u0131l yakla\u015f\u0131k 100.000 kilometrekare daha geni\u015fletilmesi planlan\u0131yordu. H\u00fck\u00fcmet, bulut tohumlaman\u0131n \u00fclke genelinde her y\u0131l yakla\u015f\u0131k 50 milyar metrek\u00fcp fazladan ya\u011fmur veya kar \u00fcretti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor; bu da toplam su talebinin yakla\u015f\u0131k %8\u2019ine e\u015fit. Ba\u015fkent Pekin\u2019in kurakl\u0131kla bo\u011fu\u015furken bulut tohumlama ile ya\u011fmurun %15 art\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u00f6yleniyor.<\/p>\n Ne var ki bu b\u00fcy\u00fck yat\u0131r\u0131mlara ra\u011fmen bulut tohumlaman\u0131n etkinli\u011fine ili\u015fkin ba\u011f\u0131ms\u0131z bilimsel veriler pek de ikna edici de\u011fildir. D\u00fcnya Meteoroloji \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019ne ba\u011fl\u0131 bilim insanlar\u0131, 2019 y\u0131l\u0131nda ya\u011fmur yaratma faaliyetlerinin \u00e7o\u011funun \u201csa\u011flam bilimsel temellerden ziyade bo\u015f vaatlere\u201d dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmi\u015ftir[18]<\/a>. Radar ve bilgisayar modellemesindeki son geli\u015fmeler, daha kapsaml\u0131 testlerin yap\u0131lmas\u0131n\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bilimsel fikir birli\u011fi, bulut tohumlaman\u0131n belirli durumlarda kar ya\u011f\u0131\u015f\u0131n\u0131 biraz art\u0131rabilece\u011fini[19]<\/a> ancak savunucular\u0131n\u0131n iddia etti\u011fi \u00f6l\u00e7ekte bir sonucun kolay kolay g\u00f6r\u00fclemeyece\u011fi y\u00f6n\u00fcndedir.<\/p>\n Giderek daha fazla ya\u015fanan baz\u0131 u\u00e7 noktalara[20]<\/a> m\u00fcdahale etmeyi ama\u00e7layan iki ana hava de\u011fi\u015ftirme t\u00fcr\u00fc daha vard\u0131r. Bunlardan biri karbon yakalamay\u0131 art\u0131rmak i\u00e7in okyanuslar\u0131n g\u00fcbrelenmesini i\u00e7erirken di\u011feri daha fazla g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 yans\u0131tarak k\u00fcresel veya yerel \u0131s\u0131nmay\u0131 azaltmak i\u00e7in bulutlar\u0131 veya buzu parlatmaya odaklanmaktad\u0131r.<\/p>\n Bir STK olarak faaliyet g\u00f6steren Arctic Ice Project (Arktik Buz Projesi)[21]<\/a>, yans\u0131t\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 art\u0131rmak ve k\u00fcresel \u0131s\u0131nmay\u0131 yava\u015flatmak i\u00e7in Kuzey Buz Denizi\u2019nin ve Arktik Okyanusu\u2019nun buzul k\u0131s\u0131mlar\u0131na silikon dioksitten yap\u0131lm\u0131\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck i\u00e7i bo\u015f cam boncuklar\u0131 yerle\u015ftirmeyi planlamaktad\u0131r. \u00d6te yandan Avustralya \u00fcniversiteleri, \u201cbulut parlatma\u201d olarak bilinen bir s\u00fcre\u00e7le, daha fazla g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 yans\u0131tmak ve resifleri korumak i\u00e7in B\u00fcy\u00fck Set Resifi \u00fczerinde tuz spreyi uygulamas\u0131n\u0131 test ediyor.<\/p>\n Elbette bu hava de\u011fi\u015fikli\u011fi teknolojilerinin \u00e7o\u011funun orta ila uzun vadeli etkileri hala belirsizdir. \u00d6rne\u011fin, bulut parlatman\u0131n ekolojik sistemler, tar\u0131m ve k\u00fcresel \u0131s\u0131nma \u00fczerinde olumsuz etkileri olabilece\u011fine dair endi\u015feler vard\u0131r.<\/p>\n IPCC[22]<\/a>, bulut parlatman\u0131n ozon tabakas\u0131n\u0131 t\u00fcketebilece\u011fi ve b\u00f6lgesel hava durumu modellerini de\u011fi\u015ftirebilece\u011fi konusunda uyar\u0131da bulunurken okyanuslar\u0131n asitle\u015fmesini azaltmak i\u00e7in \u00e7ok az etkisi olacakt\u0131r. Ayr\u0131ca k\u00fcresel \u0131s\u0131nmay\u0131 anlaml\u0131 bir \u015fekilde azaltmak i\u00e7in bulut parlatman\u0131n uzun bir s\u00fcre boyunca ger\u00e7ekle\u015fmesi gerekecektir. Politika de\u011fi\u015fiklikleri, ekonomik k\u0131s\u0131tlamalar veya jeopolitik sorunlar nedeniyle durdurulursa k\u00fcresel \u0131s\u0131nman\u0131n eskisinden daha da g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde geri tepebilece\u011fi korkusu vard\u0131r.<\/p>\n Hava durumu de\u011fi\u015ftirme teknolojileri konusundaki belirsizlikler g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, \u00e7abalar\u0131m\u0131z\u0131 sadece de\u011fi\u015fen iklime ve artan ola\u011fan\u00fcst\u00fc hava durumu tehlikesine uyum sa\u011flamaya m\u0131 odaklamal\u0131?<\/p>\n Burada da ileriye d\u00f6n\u00fck en iyi yolun ne oldu\u011fu net de\u011fil. Bu, iklim de\u011fi\u015fikli\u011finin talihsiz ironilerinden biri ve en fazla risk alt\u0131ndaki toplumlar, genellikle bu durumla ba\u015fa \u00e7\u0131kacak en az kayna\u011f\u0131 olan toplumlard\u0131r. \u00d6rne\u011fin, 2021 yaz\u0131nda Kanada\u2019n\u0131n Pasifik k\u0131y\u0131s\u0131nda yer alan British Columbia\u2019da hava s\u0131cakl\u0131klar\u0131 49,6\u00a0\u00b0C\u2019ye ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r[23]<\/a>. Ayn\u0131 zamanda, Irak\u2019taki s\u0131cakl\u0131klar 50\u00a0\u00b0C\u2019yi a\u015farak geni\u015f \u00e7apl\u0131 elektrik kesintilerine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Kanada\u2019daki s\u0131cak hava dalgas\u0131 Irak\u2019takinden daha ola\u011fan d\u0131\u015f\u0131yd\u0131 ancak Kanada b\u00f6yle bir duruma dayanabilecek kaynaklara sahip. Irak\u2019ta ise bu kaynaklar yok.<\/p>\n Ayr\u0131ca IPCC\u2019nin 2022 de\u011ferlendirme raporunda[24]<\/a> vurgulanan ve ola\u011fan\u00fcst\u00fc hava olaylar\u0131n\u0131n anl\u0131k etkilerini engelleme \u00e7abalar\u0131m\u0131z neticesinde yanl\u0131\u015fl\u0131kla iyilikten ziyade zarara neden oldu\u011fumuz gibi az\u0131msanmayacak bir risk de s\u00f6z konusudur. \u00d6rne\u011fin, bir toplulu\u011fu artan deniz seviyelerinden ve f\u0131rt\u0131na dalgalar\u0131ndan korumak i\u00e7in bir deniz duvar\u0131 in\u015fa etmek, k\u0131y\u0131daki ak\u0131mlar\u0131n yap\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirebilir, ba\u015fka bir yerde daha k\u00f6t\u00fc erozyon yaratabilir ve deniz biyo\u00e7e\u015fitlili\u011fini olumsuz bi\u00e7imde etkileyerek b\u00f6lgedeki bal\u0131k stoklar\u0131na m\u00fcdahale edebilir. Ba\u015fka bir \u00f6rnekte ise tutars\u0131z ya\u011fmur ya\u011f\u0131\u015f\u0131 olan bir alanda nehirlerden beslenen bir sulama sistemi in\u015fa etmek, nehir suyunun a\u015f\u0131r\u0131 t\u00fcketilmesine yol a\u00e7arak nehrin akt\u0131\u011f\u0131 y\u00f6ndeki insanlara daha az suyun ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir durum ortaya \u00e7\u0131karabilir.<\/p>\n Bu t\u00fcr \u00f6nlemler ayn\u0131 zamanda yanl\u0131\u015f bir g\u00fcven alg\u0131s\u0131 da olu\u015fturabilir. \u00d6rne\u011fin Banglade\u015f\u2019te[25]<\/a>, insanlar\u0131 Jamuna Nehri\u2019nin ta\u015fk\u0131nlar\u0131ndan korumak i\u00e7in setler in\u015fa etmenin asl\u0131nda daha fazla insan\u0131 ta\u015fk\u0131n yata\u011f\u0131nda ya\u015famaya te\u015fvik etti\u011fine dair kan\u0131tlar var, zira insanlar setler taraf\u0131ndan korunacaklar\u0131na inan\u0131yorlar. Oysa bu, bir setin y\u0131k\u0131lmas\u0131 halinde daha fazla insan\u0131 riske atmaktad\u0131r.<\/p>\n Bu ko\u015fullar alt\u0131nda varabilece\u011fimiz tek sonu\u00e7, ne yaparsak yapal\u0131m bu iki \u00f6ncelik aras\u0131nda denge kurmam\u0131z gerekti\u011fidir. Gelecekte daha fazla veya daha k\u00f6t\u00fc sorunlara yol a\u00e7acaksa ola\u011fan\u00fcst\u00fc hava olaylar\u0131n\u0131n etkilerini hafifletmek i\u00e7in hemen harekete ge\u00e7emeyiz. \u00d6te yandan d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131nda \u00f6ng\u00f6r\u00fclemeyen hava olaylar\u0131ndan giderek daha fazla etkilenen milyonlarca insan varken t\u00fcm dikkatimizi gelece\u011fe de odaklayamay\u0131z. Her ikisini de yapmaya \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131y\u0131z. Net s\u0131f\u0131r d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc ve k\u00fcresel \u0131s\u0131nma h\u0131z\u0131n\u0131 yava\u015flatma giri\u015fimlerimizi iki kat\u0131na \u00e7\u0131karmal\u0131, ayn\u0131 zamanda iklim de\u011fi\u015fikli\u011finin tetikledi\u011fi ola\u011fan\u00fcst\u00fc hava olaylar\u0131n\u0131n etkilerini hafifletmek i\u00e7in bilgi, teknoloji ve kaynaklar\u0131m\u0131za en iyi \u015fekilde yat\u0131r\u0131m yapmal\u0131y\u0131z.<\/p>\n En az\u0131ndan Abdul Latif Jameel i\u00e7in bunlar\u0131n yaln\u0131zca s\u00f6zlerden ibaret olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve param\u0131z\u0131 \u015firket a\u011fz\u0131m\u0131z\u0131n ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 yerlerde kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 s\u00f6ylemekten gurur duyuyorum. Massachusetts Institute of Technology<\/a> (MIT<\/a>) ve Community Jameel<\/a> taraf\u0131ndan ortak bir proje olan Jameel G\u00f6zlemevi \u0130klim Direnci Erken Uyar\u0131 Sistemi A\u011f\u0131 (Jameel Observatory-CREWSnet<\/a>), Tar\u0131m \u0130novasyonu \u0130klim Misyonu<\/a>\u2019nun (AIM4C<\/a>) 2023 y\u0131l\u0131ndaki zirvesinde<\/a> \u201cinovasyon at\u0131l\u0131m\u0131\u201d olarak se\u00e7ildi.<\/p>\n AIM4C, tar\u0131m ve g\u0131da sistemlerindeki yenilikleri ve yat\u0131r\u0131mlar\u0131 h\u0131zland\u0131rarak iklim eylemini iyile\u015ftirmeyi ama\u00e7layan Birle\u015fik Devletler ve Birle\u015fik Arap Emirlikleri\u2019nin ortak giri\u015fimidir. Bilimsel m\u00fckemmelli\u011fi ve finansal deste\u011fi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduran rekabet\u00e7i bir s\u00fcrecin ard\u0131ndan etkilerini h\u0131zland\u0131rmak i\u00e7in AIM4C taraf\u0131ndan inovasyon at\u0131l\u0131m\u0131 olarak se\u00e7ilmi\u015ftir.<\/p>\n MIT\u2019nin be\u015f B\u00fcy\u00fck \u0130klim M\u00fccadelesi bayrak ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 projesinden<\/a> biri olan Jameel Observatory-CREWSnet[26]<\/sup><\/a>, en son iklim ve sosyoekonomik tahmin tekniklerini teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmlerle birle\u015ftirerek d\u00fcnya genelinde topluluklar\u0131 iklim krizlerine uyum sa\u011flamalar\u0131 i\u00e7in g\u00fc\u00e7lendirmeyi ama\u00e7lamaktad\u0131r. \u0130lk denemeler Banglade\u015f ve Sudan\u2019da yap\u0131lacak olup \u00e7ift\u00e7iler yaln\u0131zca hava tahminleri almakla kalmayacak ayn\u0131 zamanda hava durumlar\u0131na kar\u015f\u0131 \u0131s\u0131ya dayan\u0131kl\u0131 tohumlar ve hedef odakl\u0131 g\u00fcbreler gibi ara\u00e7lar da alacakt\u0131r. Amac\u0131m\u0131z, toplumlar\u0131n tehlikelere kar\u015f\u0131 haz\u0131rl\u0131k yapabilmeleri ve bu tehlikeleri y\u00f6netebilmeleri i\u00e7in gelecekte ya\u015fanacak hava olaylar\u0131 hakk\u0131nda yeterli bilgi almalar\u0131n\u0131 sa\u011flamakt\u0131r. Ara\u015ft\u0131rmay\u0131 laboratuvardan \u00e7\u0131kar\u0131yoruz ve daha fazla verimlilik sa\u011flayarak yoksullu\u011fu azaltmaya yard\u0131mc\u0131 olabilece\u011fi bir alana sunuyoruz.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/media.alj.com\/app\/uploads\/2023\/08\/Are-extremes-becoming-more-frequent-V2-1.jpg\")
<\/p>\n\u0130klimin hava durumuna etkisi<\/h2>\n
De\u011fi\u015fen hava durumu sistemleri<\/h2>\n
![\"\"](\"https:\/\/media.alj.com\/app\/uploads\/2023\/07\/shutterstock_709145353-scaled.jpg\")
<\/p>\nBelirsiz nedenler<\/h2>\n
![\"\"](\"https:\/\/media.alj.com\/app\/uploads\/2023\/08\/La-Nina-can-cause-widespread-extremes-v2-1-scaled.jpg\")
<\/p>\nHava durumunu de\u011fi\u015ftirme<\/h2>\n
![\"\"](\"https:\/\/media.alj.com\/app\/uploads\/2023\/08\/How-cloud-seeding-works-v2-1-scaled.jpg\")
<\/p>\n\u00d6nleme yerine adaptasyon mu?<\/h2>\n
Dengeleyici hareket<\/h2>\n