{"id":94990,"date":"2021-12-08T07:36:33","date_gmt":"2021-12-08T07:36:33","guid":{"rendered":"https:\/\/alj.com\/?post_type=spotlight-fadyjameel&p=94990"},"modified":"2022-04-12T09:30:12","modified_gmt":"2022-04-12T09:30:12","slug":"yalnizca-sicak-havadan-ibaret-degil","status":"publish","type":"spotlight-fadyjameel","link":"https:\/\/alj.com\/tr\/spotlight-by-fady-jameel\/yalnizca-sicak-havadan-ibaret-degil\/","title":{"rendered":"Yaln\u0131zca s\u0131cak havadan ibaret de\u011fil"},"content":{"rendered":"

Konu k\u00fcresel \u0131s\u0131nma oldu\u011funda en \u00e7ok ad\u0131ndan s\u00f6z ettiren etmen CO2<\/sub>\u2019tir. Ancak karbondioksit tek<\/em> sera gaz\u0131 de\u011fildir. \u00dcstelik en g\u00fc\u00e7l\u00fcs\u00fc bile<\/em> de\u011fildir. \u0130nsanl\u0131k olarak bizler, gezegenimizde milyonlarca y\u0131l \u00f6nce olu\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015f fosil yak\u0131t rezervlerini yakarak her y\u0131l[1]<\/sup><\/a> kelimenin tam manas\u0131yla milyarlarca<\/em> ton sal\u0131m ger\u00e7ekle\u015ftiriyoruz.<\/h4>\n

Bununla k\u0131yaslay\u0131nca, her y\u0131l atmosfere sald\u0131\u011f\u0131m\u0131z 570 milyon<\/em> ton metan kula\u011fa o kadar da k\u00f6t\u00fc gelmiyor.[2]<\/sup><\/a> Ancak metan, \u0131s\u0131y\u0131 topra\u011fa geri yans\u0131tan yal\u0131tkan sera gaz\u0131 olarak birim k\u00fctle ba\u015f\u0131na CO2<\/sub>\u2019ten 86 kat daha g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr. Metan\u0131 k\u00fcresel \u0131s\u0131nman\u0131n ikinci en b\u00fcy\u00fck itici g\u00fcc\u00fc yapan \u015fey, bu hakikat ve h\u0131zla artan emisyonlar\u0131m\u0131zd\u0131r.[3]<\/sup><\/a> Ayr\u0131ca, her y\u0131l bir milyona kadar erken \u00f6l\u00fcme neden olan yer seviyesindeki ozonun ana kayna\u011f\u0131d\u0131r.[4]<\/sup><\/a><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Bilim insanlar\u0131 ayr\u0131ca gezegenimizin jeolojik tarihinde daha \u00f6nce ger\u00e7ekle\u015fen h\u0131zl\u0131 \u0131s\u0131 art\u0131\u015f\u0131 olaylar\u0131n\u0131n nedeninin metan oldu\u011fundan \u015f\u00fcphelenmektedirler. Y\u00fczeydeki bu gaz\u0131n, okyanus derinliklerindeki gibi y\u00fcksek bas\u0131n\u00e7 alt\u0131nda kat\u0131la\u015farak \u00e7amurumsu bir madde olan metan hidrata<\/a> d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc biliyoruz. B\u00fcy\u00fck miktarlarda metan, denizin dibinde oldu\u011fu yerde \u201cdonmu\u015f\u201d<\/a> haldedir. Bu hidratlar, \u00f6rne\u011fin daha s\u0131cak su gibi bir enerji etkisiyle bozulmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece genellikle dura\u011fan durumda kal\u0131r.<\/p>\n

Baz\u0131 bilim insanlar\u0131, yakla\u015f\u0131k 55 milyon y\u0131l \u00f6nce bu hidratlar\u0131n dura\u011fan durumlar\u0131n\u0131n bozulmas\u0131 nedeniyle D\u00fcnya\u2019n\u0131n bir \u0131s\u0131nma<\/a> olay\u0131 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Okyanus zemininden atmosfere bol miktarda metan s\u0131zm\u0131\u015f ve bu gaz\u0131n atmosferde hapsetti\u011fi \u0131s\u0131 nedeniyle s\u0131cakl\u0131kta b\u00fcy\u00fck ve h\u0131zl\u0131 bir art\u0131\u015f meydana gelmi\u015ftir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde, Uzak Kuzey\u2019deki orman g\u00f6llerinde donmu\u015f metan kabarc\u0131klar\u0131 ile bu etkinin nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fmekte oldu\u011funu g\u00f6rebilirsiniz.<\/p>\n

\"\"
Buzla kapl\u0131 donmu\u015f bir g\u00f6ldeki metan gaz\u0131 kabarc\u0131klar\u0131 (Foto\u011fraf sahibi: \u00a9 Aleksey Zakirov)<\/figcaption><\/figure>\n

Son zamanlarda atmosferdeki metan konsantrasyonlar\u0131 \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde artm\u0131\u015ft\u0131r. Bug\u00fcn atmosferde 1750 y\u0131l\u0131na k\u0131yasla %150\u2019den fazla oranda metan bulunuyor. Bunun devam edip etmeyece\u011fi belli de\u011fil ancak BM\u2019nin H\u00fck\u00fcmetler Aras\u0131 \u0130klim De\u011fi\u015fikli\u011fi Paneli (IPCC), k\u00fcresel \u0131s\u0131nmay\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in metan emisyonlar\u0131n\u0131 kontrol alt\u0131nda tutman\u0131n<\/a> gerekli oldu\u011funu konusunda uyar\u0131larda bulunuyor.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Metan emisyonlar\u0131n\u0131 durdurmak, net s\u0131f\u0131r emisyon hedefini tutturmak i\u00e7in bir zorunluluk olacak. \u0130yi haber \u015fu ki bu, CO2<\/sub> sal\u0131mlar\u0131n\u0131 durdurmaktan daha kolay. K\u00f6t\u00fc haberse yeterince h\u0131zl\u0131 hareket etmiyoruz.<\/p>\n

Metan nedir ve kayna\u011f\u0131n\u0131 nereden al\u0131r?<\/h2>\n

Tek bir karbon atomundan ve d\u00f6rt hidrojen atomundan (CH4<\/sub>) olu\u015fan metan, en basit organik hidrokarbon molek\u00fcl\u00fcd\u00fcr ve evrende bolca bulunan bir gazd\u0131r (Yerk\u00fcre s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131nda ve bas\u0131nc\u0131nda) .[5]<\/sup><\/a><\/p>\n

\u0130nsan kaynakl\u0131 (antropojenik) metan sal\u0131m\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck \u00fc\u00e7 kayna\u011f\u0131 \u015f\u00f6yledir[6]<\/a>:<\/p>\n

    \n
  1. Tar\u0131m (%42): <\/strong>B\u00fcy\u00fckba\u015f hayvanlar ya da daha spesifik olarak belirtmek gerekirse bu hayvanlar\u0131n ba\u011f\u0131rsaklar\u0131ndaki mikroplar, sindirim yan \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak metan \u00fcretir. Sulu \u00e7eltik tarlalar\u0131nda \u00fcreyen bakteriler de ayn\u0131 \u015feyi yapar. Buna ek olarak \u00e7ok fazla<\/em> miktarda metan \u00fcretirler. D\u00fcnyada 1,4 milyar b\u00fcy\u00fckba\u015f hayvan var ve bu say\u0131, et ve s\u00fct \u00fcr\u00fcnlerine olan talebin artmas\u0131yla ve di\u011fer otlayan hayvanlarla birlikte daha da yukar\u0131lara t\u0131rman\u0131yor. Hayvanc\u0131l\u0131\u011f\u0131n tek ba\u015f\u0131na neden oldu\u011fu emisyonlar, antropojenik metan emisyonlar\u0131n\u0131n %32\u2019den fazlas\u0131na tekab\u00fcl ediyor.[7]<\/sup><\/a> Orman yang\u0131nlar\u0131 ve yanan biyok\u00fctle de bu say\u0131n\u0131n \u00fczerine ekleniyor.<\/li>\n
  2. Fosil yak\u0131tlar (%36):<\/strong> Metan; k\u00f6m\u00fcr madenlerinden, petrol ve gaz boru hatlar\u0131ndan s\u0131zan ve otomobil, kamyon ve otob\u00fcs egzozlar\u0131ndan sal\u0131nan birincil do\u011fal gaz bile\u015fenidir.[8]<\/a> Yak\u0131n zamanda yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar, sadece ABD\u2019deki petrol kuyular\u0131n\u0131n, ABD \u00c7evre Koruma Ajans\u0131 taraf\u0131ndan daha \u00f6nce tahmin edilen miktardan yakla\u015f\u0131k %60 daha fazla metan a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koyuyor.[9]<\/a><\/li>\n
  3. Evsel at\u0131klar (%18):\u00a0<\/strong>\u00c7\u00f6p sahalar\u0131, a\u00e7\u0131k at\u0131k alanlar\u0131 ve kanalizasyonlar, metan sal\u0131m\u0131na neden olan mikroplara tam bir ziyafet sunuyor.<\/li>\n<\/ol>\n
    \"\"
    Hindistan\u2019\u0131n Belgharia yerle\u015fimindeki bir \u00e7\u00f6pten, 2008\u2019den bu yana kontrols\u00fcz bir \u015fekilde \u00e7\u00fcr\u00fcyen at\u0131klardan s\u0131zan metan gaz\u0131, beyaz bir metan bulutu \u015feklinde g\u00f6r\u00fcnmekte.\u00a0 (Foto\u011fraf Sahibi \u00a9 Jonas Gratzer)<\/figcaption><\/figure>\n

    \"\"
    \n\u00a0<\/em>Metan konusunda ne kadar endi\u015fe duymal\u0131y\u0131z?<\/h2>\n

    Farkl\u0131 sera gazlar\u0131n\u0131n iklim \u00fczerindeki etkisini tayin eden iki temel \u00f6zellik vard\u0131r: atmosferde kalma s\u00fcreleri ve enerjiyi emme kapasiteleri. Metan, CO2<\/sub>\u2019e g\u00f6re \u00e7ok daha k\u0131sa bir atmosfer \u00f6mr\u00fcne sahiptir (CO2<\/sub> y\u00fczy\u0131llarca atmosferde kal\u0131rken metan yakla\u015f\u0131k 12 y\u0131l kal\u0131r) ancak metan\u0131 daha endi\u015fe verici duruma getiren husus, yal\u0131t\u0131m ve enerji emme g\u00fcc\u00fcn\u00fcn daha y\u00fcksek olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

    \"\"<\/p>\n

    IPCC<\/a>, bu gaz\u0131n k\u00fcresel \u0131s\u0131nma \u00fczerindeki etkisini hesaplarken, metan gaz\u0131n\u0131n k\u00fcresel \u0131s\u0131nma potansiyelinin (GWP) karbona k\u0131yasla 20 y\u0131ll\u0131k bir zaman diliminde 84-87 kat ve 100 y\u0131ll\u0131k bir zaman diliminde 28-36 kat daha fazla oldu\u011funu belirtmi\u015ftir. Bu, 100 y\u0131ll\u0131k etkisine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda 1 ton metan\u0131n 28 ila 36 ton CO2<\/sub> etkisine veya 20 y\u0131ll\u0131k etkisine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda 1 ton metan\u0131n 84 ila 87 ton karbonun etkisine e\u015f de\u011fer oldu\u011fu anlam\u0131na gelir. Ba\u015fka bir deyi\u015fle metan gaz\u0131, ilk yirmi y\u0131lda ayn\u0131 miktarda karbondioksitin atmosferde yakalad\u0131\u011f\u0131 \u0131s\u0131n\u0131n 80 kat\u0131ndan daha fazlas\u0131n\u0131 hapseder.<\/p>\n

    Sorun sadece metan\u0131n g\u00fcc\u00fc de de\u011fildir. Metan emisyonlar\u0131, rekor seviyelere ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 1980\u2019lerden beri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir h\u0131zla art\u0131yor. \u015eu anda havada sanayile\u015fme \u00f6ncesi d\u00f6neme k\u0131yasla 2,5 kat daha fazla metan bulunuyor ve b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde COVID-19 salg\u0131n\u0131n\u0131n etkisi nedeniyle CO2<\/sub> sal\u0131mlar\u0131n\u0131n yava\u015flad\u0131\u011f\u0131 2020 y\u0131l\u0131nda bile keskin bir art\u0131\u015f sergiledi.[10]<\/sup><\/a> Paris merkezli veri firmas\u0131 Karryos\u2019a g\u00f6re 2020\u2019nin \u201ckapanma\u201d ile ge\u00e7en ilk sekiz ay\u0131nda b\u00fcy\u00fck metan s\u0131z\u0131nt\u0131lar\u0131 %32 oran\u0131nda artt\u0131[11]<\/a>.<\/p>\n

    \"\"<\/p>\n

    Ger\u00e7ek \u015fu ki metan emisyonlar\u0131 artmaya devam ederse CO2<\/sub> sal\u0131mlar\u0131n\u0131 ne kadar azaltt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n bir \u00f6nemi olmayacak ve Paris Anla\u015fmas\u0131<\/a> ile belirlenen k\u00fcresel \u0131s\u0131nmay\u0131 1,5 \u00b0C\u2019nin alt\u0131nda tutma hedefine ula\u015famayaca\u011f\u0131z. Bununla birlikte metan, bir sera gaz\u0131 olarak g\u00fc\u00e7l\u00fc olmas\u0131na ra\u011fmen h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde bozunur; dolay\u0131s\u0131yla \u015fimdi at\u0131lan ad\u0131mlar, D\u00fcnya\u2019n\u0131n s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinde neredeyse anl\u0131k bir so\u011futma etkisi yaratabilir ve fosil yak\u0131tlardan ge\u00e7i\u015fi kolayla\u015ft\u0131rmak ve net s\u0131f\u0131r hedefi yakalamak i\u00e7in bize \u00e7ok k\u0131ymetli bir zaman kazand\u0131rabilir.<\/p>\n

    \"\"<\/p>\n

    Metan emisyonlar\u0131 hakk\u0131nda ne yapabiliriz?<\/h2>\n

    Metan emisyonlar\u0131 neden bu kadar y\u00fcksek? Bunun en b\u00fcy\u00fck su\u00e7lusu, hayvansal proteine y\u00f6nelik g\u00fcn ge\u00e7tik\u00e7e kabaran i\u015ftah\u0131m\u0131zd\u0131r. D\u00fcnya n\u00fcfusu 10 milyara yakla\u015f\u0131rken ve insanlar, et sat\u0131n almak i\u00e7in ge\u00e7mi\u015ften daha fazla maddi g\u00fcce sahipken, bu talebin 2050 y\u0131l\u0131na kadar %70\u2019e kadar bir art\u0131\u015f sergilemesi bekleniyor.[12]<\/sup><\/a><\/p>\n

    Peki ne yap\u0131labilir? Asl\u0131nda yapacak \u00e7ok \u015fey var. BM \u00c7evre Program\u0131na (UNEP<\/a>) g\u00f6re \u015fu anda mevcut olan ve (\u00e7o\u011funlukla) uygun maliyetli y\u00f6ntemlerle her y\u0131l do\u011faya sal\u0131nan 380 milyon metrik ton metan\u0131n yakla\u015f\u0131k yar\u0131s\u0131n\u0131 \u00f6nlemek m\u00fcmk\u00fcn.[13]<\/sup><\/a> Bunu yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, k\u00fcresel s\u0131cakl\u0131klar 2050 y\u0131l\u0131na kadar 0,18 \u00b0C azalacakt\u0131r.<\/p>\n

    E\u011fer bunu kafan\u0131zda tam olarak canland\u0131ramad\u0131ysan\u0131z \u015f\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnebilirsiniz; Paris Anla\u015fmas\u0131 hedefleri dahilinde belirlenen s\u0131cakl\u0131k hedeflerini koruma yolunda bizi %20 ila %45 oran\u0131nda ileriye ta\u015f\u0131yacakt\u0131r.[14]<\/sup><\/a> Sa\u011fl\u0131kla ilgili an\u0131nda sa\u011flayaca\u011f\u0131 faydalardan bahsetmeye gerek bile yok. UNEP\u2019e g\u00f6re yer seviyesindeki ozonun i\u00e7inde bulunan metan\u0131n azalmas\u0131 260.000 erken \u00f6l\u00fcm\u00fc, 775.000 ast\u0131ma ba\u011fl\u0131 hastane ziyaretini, a\u015f\u0131r\u0131 s\u0131caktan kaynaklanan 73 milyar saatlik emek kayb\u0131n\u0131 ve her y\u0131l 25 milyon ton mahsul kayb\u0131n\u0131 \u00f6nleyecektir.[15]<\/sup><\/a><\/p>\n

    Neyse ki elimizin alt\u0131nda bir\u00e7ok se\u00e7enek bulunuyor. Bunlara ihtiyac\u0131m\u0131z olacak. Metan emisyonlar\u0131, kesintili \u015fekilde geni\u015f alanlara yay\u0131lm\u0131\u015f olarak ger\u00e7ekle\u015fir; bu da veri kayd\u0131n\u0131, at\u0131lacak ad\u0131m koordinasyonunu ve bunlar\u0131n maliyetini belirlemeyi zorla\u015ft\u0131r\u0131r.<\/p>\n

    Bu, \u00f6zellikle tar\u0131m s\u00f6z konusu oldu\u011funda daha zordur; \u00e7\u00fcnk\u00fc d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda say\u0131s\u0131z \u00fcreticiyi ve k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7iftli\u011fi kapsar. Metan sal\u0131mlar\u0131n\u0131 azaltmakla ilgili pek \u00e7ok \u00e7\u00f6z\u00fcm, baz\u0131 bedellerin \u00f6denmesini gerektirebilir. \u00d6rne\u011fin, petrol ve gaz end\u00fcstrisindeki s\u0131z\u0131nt\u0131lar\u0131 tespit etmek ve gidermek genellikle k\u00f6m\u00fcr madencili\u011finde oldu\u011fundan daha uygun maliyetlidir. Benzer \u015fekilde hayvan yeminin de\u011fi\u015ftirilmesi, metan emisyonlar\u0131n\u0131 azaltabilir ancak bu verimlili\u011fin d\u00fc\u015fmesine de yol a\u00e7abilir. Hayvan proteini i\u00e7in k\u00fcresel talep artarken bu ideal bir \u00e7\u00f6z\u00fcm de\u011fildir. K\u0131saca, metan emisyonlar\u0131n\u0131 azaltmak i\u00e7in teknik \u00e7\u00f6z\u00fcmler ve<\/em> t\u00fcketim al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmesi gerekir. Bununla birlikte t\u00fcketimin al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015ftirilmesinin, \u00f6zellikle k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte olduk\u00e7a zor olmas\u0131 nedeniyle bu \u00e7\u00f6z\u00fcm aray\u0131\u015flar\u0131ndaki bask\u0131, teknoloji \u00fczerinde yo\u011funla\u015f\u0131yor.<\/p>\n

    Daha az t\u00fcketmek<\/h2>\n

    UNEP G\u0131da Sistemleri ve Tar\u0131m Dan\u0131\u015fman\u0131 James Lomax, \u201ctar\u0131m \u00fcr\u00fcn\u00fc yeti\u015ftirme ve hayvan \u00fcretimine y\u00f6nelik yakla\u015f\u0131mlar\u0131m\u0131z\u0131 yeniden de\u011ferlendirmeye\u201d ba\u015flamam\u0131za, d\u00fcnyan\u0131n \u015fiddetle ihtiyac\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor.<\/em>[16]<\/sup><\/a> G\u0131da \u00fcr\u00fcnleri \u00fczerine uygulanacak \u201cMetan ayak izleri\u201d de yard\u0131mc\u0131 olabilir. Bitki a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 beslenmeye ve alternatif protein kaynaklar\u0131na ge\u00e7i\u015f, zengin \u00fclkelerdeki sa\u011fl\u0131k bilinci y\u00fcksek ki\u015filer i\u00e7in \u00e7ekici olabilir. Ancak orta gelirli \u00fclkelerdeki insanlar\u0131n nispeten az miktarda t\u00fckettikleri etten \u015fu an vazge\u00e7melerini beklemek, \u00f6zellikle de sa\u011fl\u0131klar\u0131n\u0131 iyile\u015ftirmede protein t\u00fcketimini art\u0131rman\u0131n hayati \u00f6nemde oldu\u011fu durumda ger\u00e7ek\u00e7i de\u011fildir.<\/p>\n

    Daha az \u00fcretmek<\/h2>\n

    McKinsey & Co.\u2019ya g\u00f6re tar\u0131m, fosil yak\u0131t ve at\u0131k y\u00f6netimi sekt\u00f6rleri k\u00fcresel y\u0131ll\u0131k metan emisyonlar\u0131n\u0131 2030 y\u0131l\u0131na kadar %20 ve 2050 y\u0131l\u0131na kadar %46 oran\u0131nda azaltabilir.[17]<\/sup><\/a> \u0130\u015fte \u015fu \u015fekilde:<\/p>\n

    Tar\u0131m<\/h3>\n

    Tar\u0131msal metan emisyonlar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131, mevcut ve ula\u015f\u0131m\u0131 kolay teknolojilerle azalt\u0131labilir. B\u00fcy\u00fckba\u015f hayvan yeminin iyile\u015ftirilmesi ve katk\u0131 madde kullan\u0131m\u0131, hayvanlar\u0131n sald\u0131klar\u0131 metan miktar\u0131n\u0131 azaltabilir. \u00d6rne\u011fin inekleri deniz yosunu ile beslemek, emisyonlar\u0131 %80\u2019e kadar azaltabilir.[18]<\/sup><\/a> Tarlalar\u0131n y\u00f6netimi de ba\u015fka bir kritik aland\u0131r. \u00c7eltik tarlalar\u0131n\u0131 s\u00fcrekli \u0131slak tutmak yerine aral\u0131kl\u0131 olarak suyunu \u00e7ektirmek, para ve su tasarrufu sa\u011flarken emisyonlar\u0131 yar\u0131 yar\u0131ya indirebilir.[19]<\/sup><\/a> McKinsey raporunda, bu ve di\u011fer mevcut \u00e7\u00f6z\u00fcmleri kullanarak tar\u0131m sekt\u00f6r\u00fc emisyonlar\u0131n\u0131n 2050 y\u0131l\u0131nda %30 oran\u0131nda azaltabilece\u011fi belirtiliyor.[20]<\/sup><\/a><\/p>\n

    BM, bu sorunlar\u0131n baz\u0131lar\u0131n\u0131n \u00fcstesinden gelmek i\u00e7in g\u0131da \u00fcreticilerini aktif olarak destekliyor. \u00d6rne\u011fin, 2017 y\u0131l\u0131nda BM\u2019nin G\u0131da ve Tar\u0131m \u00d6rg\u00fct\u00fc<\/a> taraf\u0131ndan kurulan Koronivia M\u00fc\u015fterek Tar\u0131m \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131<\/a> \u00fcreticilerin de\u011fi\u015fen iklim ko\u015fullar\u0131nda daha yeterli duruma gelmesine yard\u0131mc\u0131 olurken, Eyl\u00fcl 2021\u2019de New York\u2019ta d\u00fczenlenen bir G\u0131da Sistemleri Zirvesi<\/a>, daha s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir g\u0131da \u00fcretim sistemlerine ge\u00e7i\u015fi desteklemek i\u00e7in \u00fclkelere, ellerinden gelenin daha fazlas\u0131n\u0131 yapma \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131nda bulundu. Tar\u0131m kaynakl\u0131 emisyonlar, BM \u0130klim De\u011fi\u015fikli\u011fi \u00c7er\u00e7eve S\u00f6zle\u015fmesi<\/a>\u2019nin de g\u00fcndemindeydi ve \u0130ngiltere\u2019de 2021 y\u0131l\u0131n\u0131n Ekim ve Kas\u0131m aylar\u0131nda d\u00fczenlenen COP 26 \u0130klim De\u011fi\u015fikli\u011fi Konferans\u0131<\/a>\u2019nda \u00f6nemli bir tart\u0131\u015fma konusu oldu.<\/p>\n

    Fosil yak\u0131tlar<\/h3>\n

    Petrol ve gaz sekt\u00f6r\u00fc, metan emisyonlar\u0131n\u0131 azaltmak i\u00e7in S\u0131z\u0131nt\u0131 Tespit ve Onar\u0131m programlar\u0131 (LDAR), elektriklile\u015ftirme, hava sistemlerinden faydalanma ve buhar geri kazan\u0131m \u00fcniteleri gibi etkinli\u011fi kan\u0131tlanm\u0131\u015f bir\u00e7ok teknolojiye sahiptir.[21]<\/sup><\/a> Birlikte \u00e7al\u0131\u015farak emisyonlar\u0131 2050 y\u0131l\u0131na kadar %70 oran\u0131nda azaltabilirler.[22]<\/sup><\/a><\/p>\n

    K\u00f6m\u00fcr madencili\u011fi emisyonlar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7mek ve yakalamak daha zordur, yine de 2050 y\u0131l\u0131na kadar %13 oran\u0131nda azalt\u0131labilir. \u00c7in, k\u00fcresel k\u00f6m\u00fcr madencili\u011fi emisyonlar\u0131n\u0131n %70\u2019inden sorumludur; bundan dolay\u0131 bu emisyonlar\u0131n azalt\u0131lmas\u0131na ve bu y\u00f6ndeki yat\u0131r\u0131mlara \u00f6nc\u00fcl\u00fck etmesi, \u00c7in i\u00e7in ekonomik ve \u00e7evresel bak\u0131mdan mant\u0131kl\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n

    At\u0131k Y\u00f6netimi<\/h3>\n

    Evsel at\u0131klardan kaynaklanan metan emisyonlar\u0131yla ba\u015fa \u00e7\u0131kmak i\u00e7in birka\u00e7 se\u00e7enek vard\u0131r. M\u00fcmk\u00fcn olduk\u00e7a organik at\u0131klar kompost haline getirilebilir ve g\u0131da end\u00fcstrisi anaerobik sindirim y\u00f6ntemine ge\u00e7ebilir. Bundan sonra yap\u0131lmas\u0131 gereken ise geriye kalan emisyonlar\u0131 en aza indirmektir.<\/p>\n

    Kat\u0131 at\u0131klar konusunda ise yap\u0131lacak \u015fey \u00e7\u00f6p sahalar\u0131ndaki gaz\u0131n toplanmas\u0131, yakalanmas\u0131 ve kullan\u0131lmas\u0131d\u0131r. Benzer \u015fekilde at\u0131k su y\u00f6netimi i\u00e7in kapal\u0131 lag\u00fcnler ve mikro algler, gaz olu\u015fumunu tersine \u00e7evirebilir veya \u00f6nleyebilir.[23]<\/sup><\/a> Bu se\u00e7eneklerin \u00e7o\u011fu, pahal\u0131 sistemlerin eklenmesini gerektirir ve maliyetlerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda sunduklar\u0131 f\u0131rsatlar s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Bu nedenle baz\u0131 \u00fclkelerin bunlar\u0131 hayata ge\u00e7irmesi m\u00fcmk\u00fcn olmayabilir. Buna kar\u015f\u0131n 2050 y\u0131l\u0131na kadar kat\u0131 at\u0131klar\u0131 %91 ve at\u0131k sular\u0131 %77 oran\u0131nda azaltma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 da bir kenarda durmaktad\u0131r.[24]<\/sup><\/a><\/p>\n

    T\u00fcm bunlar\u0131n maliyeti nedir?<\/h2>\n

    Bu t\u00fcr metan azaltma \u00f6nlemlerini uygulaman\u0131n maliyeti 30 y\u0131l i\u00e7inde 5,1 trilyon ABD dolar\u0131n\u0131 bulabilir[25]<\/a>.<\/p>\n

    Neyse ki CO2<\/sub>\u2019in aksine metan de\u011ferli bir emtia oldu\u011fundan emisyonlar\u0131 azaltma \u00e7abas\u0131 ve maliyet aras\u0131nda bir denge yakalamak kolay olacakt\u0131r. Yakalanan ilave metan genellikle do\u011frudan paraya \u00e7evrilebilir; enerji sekt\u00f6r\u00fcne bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda petrol ve gaz i\u00e7in bunu yapmak di\u011fer alanlara k\u0131yasla daha kolayd\u0131r. Bu, emisyon azaltma \u00e7abalar\u0131n\u0131n ekonomik tasarrufla sonu\u00e7lanabilece\u011fi veya d\u00fc\u015f\u00fck maliyetle ger\u00e7ekle\u015ftirilebilece\u011fi anlam\u0131na geliyor. \u00d6rne\u011fin Uluslararas\u0131 Enerji Ajans\u0131 (IEA),<\/a> petrol ve gaz sekt\u00f6r\u00fcndeki emisyonlar\u0131n %40\u2019\u0131n\u0131n net bir maliyet olmadan ortadan kald\u0131r\u0131labilece\u011fini tahmin ediyor. Ucuz say\u0131lmaz ancak maliyet \u00e7ok daha y\u00fcksek olabilirdi.[26]<\/sup><\/a><\/p>\n

    \"\"<\/p>\n

    \u00d6l\u00e7\u00fcm ve raporlama<\/h2>\n

    William Thomson nam\u0131di\u011fer Lord Kelvin\u2019in 1883\u2019te dedi\u011fi gibi \u201cBir \u015feyi \u00f6l\u00e7ebiliyorsan\u0131z, onu yapabilirsiniz demektir!\u201d. \u015eu anda fazla miktardaki metan verisi, hesaplamalara ve en iyi tahminlere dayanmaktad\u0131r. H\u00fck\u00fcmetler, STK\u2019ler ve sekt\u00f6rler, \u00f6l\u00e7\u00fcmleri iyile\u015ftirmek i\u00e7in yat\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131 ve i\u015f birli\u011fini art\u0131rmal\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin, petrol ve gaz \u015firketleri veri toplama konusunda olduk\u00e7a iyidir ancak genellikle bu verileri kendilerine saklarlar. Bunun de\u011fi\u015fmesi gerekiyor. Metan emisyonlar\u0131n\u0131 CO2<\/sub>\u2019ten ayr\u0131 raporlamak, \u015fiddetle ihtiya\u00e7 duyulan netli\u011fi sa\u011flayarak en b\u00fcy\u00fck sal\u0131mlar\u0131 yapan piyasa akt\u00f6rleri \u00fczerindeki incelemeleri art\u0131racak ve daha d\u00fc\u015f\u00fck emisyonlu \u00fcr\u00fcnler bak\u0131m\u0131ndan pazarlar\u0131 destekleyecektir.<\/p>\n

    \"\"BM\u2019nin Petrol ve Metan Gaz\u0131 Ortakl\u0131\u011f\u0131 (OGMP<\/a>), d\u00fcnyan\u0131n petrol ve gaz \u00fcretiminin %30\u2019unu olu\u015fturan 66 \u00fcye \u015firketin metan emisyon verilerini standardize etmek i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.[27]<\/sup><\/a><\/p>\n

    OGMP, verilerini yak\u0131n zamanda hem \u00f6zel sekt\u00f6r hem de kamu sekt\u00f6r\u00fc emisyonlar\u0131 konusunda bir UNEP ve Avrupa Komisyonu ortak giri\u015fimi olan Uluslararas\u0131 Metan Emisyonlar\u0131 G\u00f6zlemevi\u2019ne sunacak.[28]<\/sup><\/a><\/p>\n

    T\u00fcm bu veriler nas\u0131l toplanacak? Teknolojinin hayati rol \u00fcstelenece\u011fi yer de buras\u0131.<\/p>\n

    D\u00fcnya genelinde her an yakla\u015f\u0131k 100 b\u00fcy\u00fck ve say\u0131s\u0131z k\u00fc\u00e7\u00fck metan s\u0131z\u0131nt\u0131s\u0131 ger\u00e7ekle\u015fiyor.[29]<\/sup><\/a> Buradaki sorun bu s\u0131z\u0131nt\u0131lar\u0131n d\u00fczensiz ve g\u00f6zden ka\u00e7\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n kolay olmas\u0131d\u0131r. Zemine yerle\u015ftirilen sens\u00f6rlerin kapsama alan\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. U\u00e7ak ve drone g\u00f6zlemleri pahal\u0131d\u0131r, zaman al\u0131r ve baz\u0131 b\u00f6lgelerde u\u00e7u\u015f yasa\u011f\u0131 vard\u0131r. \u0130\u015fte bu noktada uydular devreye girer.<\/p>\n

    \"\"Son be\u015f y\u0131l i\u00e7inde bunun gibi \u00e7ok say\u0131da giri\u015fim tan\u0131t\u0131lm\u0131\u015f ve \u00e7ok daha fazlas\u0131n\u0131 \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki d\u00f6nemde tan\u0131t\u0131lacakt\u0131r. Bunlar\u0131n belki de en etkileyicisi NASA, Kaliforniya Hava Kaynaklar\u0131 Kurulu, bir uydu \u015firketi olan Planet, \u00fcniversiteler ve k\u00e2r amac\u0131 g\u00fctmeyen kurulu\u015flar\u0131n dahil oldu\u011fu ve Bloomberg Philanthropies gibi \u00f6zel ba\u011f\u0131\u015f\u00e7\u0131lardan gelen fonlarla olu\u015fturulan Carbon Mapper<\/a> ortak giri\u015fimidir.[30]<\/sup><\/a><\/p>\n